Joden in Hollywood: immigranten, filmstudio’s en een eeuw cinema
De geschiedenis van Joden in Hollywood is nauw verbonden met immigratie naar de Verenigde Staten en de groei van de filmindustrie. Verschillende Joodse ondernemers bouwden aan het begin van de twintigste eeuw invloedrijke studio’s op. Latere generaties waren actief als regisseurs, acteurs, schrijvers, componisten en technici. Hun bijdrage is historisch aantoonbaar, maar mag niet worden verward met het antisemitische stereotype dat één bevolkingsgroep de filmwereld zou besturen.
Nieuwe kansen voor immigranten
Rond 1900 was de filmwereld een jonge branche die gevestigde ondernemers vaak niet serieus namen. Kleine bioscopen, zogenoemde nickelodeons, en bedrijven voor filmdistributie boden mogelijkheden aan nieuwkomers die moeilijk toegang kregen tot prestigieuze beroepen. Sommige latere studiobazen hadden ervaring in kledingzaken, de bonthandel of het theaterbedrijf. Ze wisten hoe ze klanten bereikten, onderhandelden en risico namen.
Veel pioniers kwamen uit Joodse families uit Midden- en Oost-Europa. Ze wilden economisch vooruitkomen en deel worden van de Amerikaanse samenleving. Het zonnige klimaat in Californië, de beschikbare grond en technische vernieuwingen stimuleerden de filmproductie. Hollywood ontstond uit zo’n combinatie van omstandigheden, niet uit een verborgen gezamenlijk plan.
De oprichters en het studiosysteem
Carl Laemmle hielp Universal opbouwen en Adolph Zukor ontwikkelde de onderneming waaruit Paramount voortkwam. De gebroeders Warner stichtten Warner Bros.; William Fox richtte Fox Film op. Marcus Loew en Louis B. Mayer speelden een belangrijke rol bij MGM, terwijl Harry Cohn een centrale figuur was bij Columbia. Hun loopbanen en zakelijke belangen liepen sterk uiteen.
Het klassieke studiosysteem combineerde productie, distributie en soms bioscoopketens. Acteurs tekenden langlopende contracten en films werden voor een nationaal publiek op grote schaal uitgebracht. Dat leverde baanbrekende kunst en techniek op, maar ook machtsconcentratie en zware arbeidsomstandigheden. Daarom hoort bij de geschiedenis van Hollywood zowel bewondering als kritische analyse.
Geluidsfilm en Joodse identiteit
The Jazz Singer uit 1927 wordt vaak genoemd als mijlpaal in de overgang naar geluidsfilm. De film vertelt over de zoon van een synagogezanger die op het toneel wil optreden. Familie, religie, assimilatie en Amerikaanse identiteit staan centraal. De film bevat bovendien blackface, een racistische traditie die niet zonder kritische context besproken kan worden.
Niet alle Joodse studiobestuurders wilden Joodse verhalen vertellen. Velen zagen zichzelf vooral als Amerikaanse zakenmensen en richtten zich op een breed publiek. Omdat antisemitisme destijds wijdverbreid was, veranderden sommigen hun naam of spraken weinig over hun achtergrond. Dat spanningsveld tussen afkomst en aanpassing is belangrijk voor een eerlijk historisch beeld.
Nazisme, vluchtelingen en herinnering
De opkomst van het nazisme stelde Amerikaanse filmmaatschappijen voor moeilijke keuzes. Buitenlandse markten waren economisch interessant, maar vervolging en dictatuur vroegen ook om een reactie. Sommige filmmakers steunden antifascistische initiatieven en hielpen vluchtelingen. Universal-oprichter Carl Laemmle zette zich persoonlijk in voor Duitse Joden die naar de Verenigde Staten wilden emigreren.
Na de Holocaust kwamen vervolging, antisemitisme en herinnering in films en documentaires aan bod. Tegelijk maakten Joodse kunstenaars ook komedies, musicals, drama’s en onafhankelijke films. Er was nooit één Joodse filmstijl of een eenduidige politieke opvatting.
Latere generaties en hardnekkige mythes
Billy Wilder beïnvloedde komedie en film noir, Mel Brooks gebruikte satire tegen fanatisme, Steven Spielberg bereikte miljoenen mensen met Schindler’s List en Barbra Streisand werd beroemd als zangeres, actrice en regisseur. Ook minder bekende scenaristen, monteurs, muzikanten en vakmensen maakten de filmgeschiedenis mogelijk.
De uitspraak dat “de Joden Hollywood controleren” is een antisemitische complottheorie. Historisch onderzoek laat iets anders zien: individuele ondernemers met Joodse wortels hielpen belangrijke bedrijven opzetten binnen een diverse sector. De tentoonstelling Hollywoodland van het Academy Museum plaatst hun levens in de geschiedenis van immigratie, ondernemerschap en Los Angeles. Juist die concrete geschiedenis verdient aandacht, zonder een hele gemeenschap te stereotyperen.