Szpital Rothschilda w Paryżu: dzieje żydowskie, okupacja i opieka współczesna

Szpital Rothschilda działa nadal w dwunastej dzielnicy Paryża, przy 5 rue Santerre. Należy obecnie do publicznej sieci Assistance publique–Hôpitaux de Paris. Jego specjalizacje obejmują między innymi geriatrię, rehabilitację neurologiczną i ortopedyczną, stomatologię oraz pomoc osobom z niepełnosprawnościami. Nie jest więc wyłącznie zabytkiem ani wspomnieniem dawnej instytucji. Historia szpitala łączy żydowską działalność dobroczynną, dzieje francuskiej medycyny i prześladowania Żydów podczas niemieckiej okupacji. Trzeba odróżniać ten szpital od Fondation Adolphe de Rothschild w dziewiętnastej dzielnicy, zajmującej się przede wszystkim okulistyką i chorobami głowy oraz szyi. Wspólne nazwisko rodziny nie oznacza tożsamości instytucji.

Rysunek pierwotnego szpitala Rothschilda z 1873 roku. Léon Leymonnerye, Musée Carnavalet / Paris Musées (CC0).
Rysunek pierwotnego szpitala Rothschilda z 1873 roku. Léon Leymonnerye, Musée Carnavalet / Paris Musées (CC0). Paris Musées – source(https://www.parismuseescollections.paris.fr/en/node/175666)

Szpital istnieje do dziś

Powstanie w 1852 roku

James de Rothschild i jego żona Betty wspierali utworzenie placówki przeznaczonej do leczenia chorych i opieki nad osobami starszymi. Szpital i przytułek przy rue de Picpus otwarto 25 maja 1852 roku. Wielu mieszkańców miasta nie miało wtedy łatwego dostępu do odpowiedniego leczenia. Fundacja miała odpowiadać również na szczególne potrzeby żydowskich rodzin, między innymi związane z pożywieniem i praktykami religijnymi. Archiwum Rothschildów podaje, że w latach 1852–1860 przyjęto około ośmiu tysięcy pacjentów. Świadczy to o znaczącej skali przedsięwzięcia, powstałego na długo przed zorganizowaniem współczesnego systemu publicznej opieki zdrowotnej we Francji.

Opieka i szacunek wobec pacjentów

Zabytkowy pawilon szpitalny, sfotografowany w 2011 roku.
Zabytkowy pawilon szpitalny, sfotografowany w 2011 roku. Photo: LPLT / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Wikimedia Commons / license(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:B%C3%A2timents_Rothschild,_rue_Santerre.JPG)

W przypadku żydowskich chorych ważne były nie tylko zabiegi medyczne. Znaczenie miała koszerna żywność, możliwość zachowania zwyczajów religijnych oraz obecność rodziny i wspólnoty. Założyciele próbowali łączyć te wymagania z dostępnymi wówczas osiągnięciami medycyny. Placówka udzielała też pomocy osobom potrzebującym dłuższego pobytu. Nie należy sprowadzać jej dziejów do darowizny znanych bankierów. W codziennym życiu szpitala uczestniczyli lekarze, pielęgniarki, pacjenci i organizacje społeczne. Instytucja stała się przykładem żydowskiej solidarności oraz rozwoju nowoczesnej dobroczynności w dziewiętnastowiecznym Paryżu.

Przebudowa w latach 1912–1914

Na początku dwudziestego wieku pierwotne budynki przestały wystarczać. Edmond de Rothschild pomógł sfinansować nowe zabudowania zaprojektowane przez architekta Luciena Bechmanna. Prace prowadzono w latach 1912–1914 w rejonie rue Santerre i rue de Picpus. Nowy kompleks otwarto w 1914 roku. Dziś widoczne są tam budynki pochodzące z różnych okresów. Dlatego fotografie trzeba opisywać zgodnie z rzeczywistą datą wykonania. Zdjęcie z 2011 roku może ukazywać zachowany historyczny pawilon, ale nie jest fotografią z 1852 roku. Nie wolno też mylić tego szpitala z inną fundacją Rothschildów przy rue Manin.

Pierwsza wojna światowa

Otwarcie kompleksu zbiegło się z wybuchem pierwszej wojny światowej. Rothschild został szpitalem pomocniczym dla wojska i przyjmował rannych żołnierzy oraz ofiary cywilne bez względu na wyznanie. Placówka założona z myślą o potrzebach żydowskiej społeczności zaczęła wówczas służyć znacznie szerszej grupie pacjentów. Obrażenia wojenne wymagały operacji, opieki po zabiegach i długiej rehabilitacji. Po zakończeniu konfliktu instytucja stopniowo powróciła do wcześniejszych zadań. Historia ta pokazuje, że dzieje paryskiej społeczności żydowskiej pozostawały ściśle związane z losami całej Francji.

Okupacja niemiecka i prześladowanie

Najtragiczniejszy okres przypadł na drugą wojnę światową. Archiwum AP-HP dokumentuje przenoszenie żydowskich pacjentów z obozu internowania w Drancy do szpitala Rothschilda. Pod kierownictwem zaakceptowanym przez okupantów placówka pełniła równocześnie funkcję leczniczą i miejsca przetrzymywania. Wśród chorych znajdowały się dzieci, kobiety ciężarne i osoby wymagające opieki, które nadal mogły zostać deportowane. Nie można zatem przedstawiać szpitala wyłącznie jako bezpiecznego schronienia. Pomoc medyczna współistniała z systemem antysemickich prześladowań. Zachowane dokumenty pokazują osobiste tragedie rodzin, których losy zostały naznaczone przez internowanie i deportacje.

Pamięć o ludziach

Dokumentacja szpitalna oraz tablice pamiątkowe przywołują nazwiska pacjentów wywiezionych z Rothschilda. Choroba, ciąża czy młody wiek mogły odroczyć transport, lecz nie dawały gwarancji przeżycia. Trzeba rozróżniać działania władz niemieckich, administracji placówki oraz poszczególnych pracowników ochrony zdrowia. Historie osób starających się pomagać pacjentom wymagają starannego potwierdzenia w źródłach. Pamięć o tym szpitalu jest ważną częścią opowieści o Zagładzie w Paryżu. Ukazuje bolesną sprzeczność: miejsce stworzone do ratowania życia mogło zostać podporządkowane systemowi przymusu i przemocy.

Przejście pod zarząd publiczny

Współczesne wejście do szpitala, fotografia z 2011 roku.
Współczesne wejście do szpitala, fotografia z 2011 roku. Photo: LPLT / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Wikimedia Commons / license(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:H%C3%B4pital_Rothschild_rue_Santerre.JPG)

Dnia 1 stycznia 1954 roku szpital przekazano administracji publicznej za symboliczną kwotę jednego franka. W kolejnych dziesięcioleciach przebudowywano starsze pawilony i powstawały nowe oddziały. Rosło znaczenie rehabilitacji, geriatrii i leczenia osób z niepełnosprawnościami. Zmiana charakteru instytucji nie wymazała jej żydowskich początków, lecz otworzyła następny rozdział. Miejsce ufundowane dzięki prywatnej filantropii stało się elementem powszechnej sieci publicznych szpitali. Dawne budynki i nowe rozwiązania architektoniczne pozwalają zobaczyć tę przemianę w przestrzeni miasta.

Rothschild dzisiaj i źródła fotografii

Obecny adres to 5 rue Santerre, 75012 Paryż, a ogólny numer telefonu wynosi +33 1 40 19 30 00. Różne strony instytucjonalne zawierają dane o łóżkach i personelu z odmiennych lat; nie należy uznawać ich bez sprawdzenia za statystyki aktualne w 2026 roku. Zdjęcia użyte w artykule wykonano w 2011 roku. Ich autorem jest LPLT, a publikacja na Wikimedia Commons odbywa się na licencji CC BY-SA 3.0. Najważniejsze źródła historyczne to Rothschild Archive, Biblioteka Narodowa Francji i archiwum AP-HP. Pozwalają one dokładnie przedstawić powstanie szpitala, lata okupacji, powojenną reorganizację i jego współczesne funkcjonowanie.

Dokumenty i pamięć miejsca

Szczególną wartość mają dokumenty historyczne zgromadzone przez archiwum rodziny Rothschildów, Bibliotekę Narodową Francji oraz AP-HP. Pozwalają one porównywać opisy założenia szpitala z zapisami dotyczącymi czasu okupacji. Takie zestawienie pokazuje, jak daleko może zmienić się charakter instytucji pod wpływem przemocy politycznej, a następnie odbudowy państwa i rozwoju medycyny. Dla potomków pacjentów informacje o nazwiskach, datach i miejscach pobytu mogą być również ważnym elementem badań rodzinnych.

Źródła i autorzy fotografii