רבי אמנון פֿון מאַגנצא: געשיכטע, מסורה און ונתנה תוקף
היסטאָרישע באַמערקונג: די מעשה פֿון אמנון איז אַ מיטלאַלטערלעכע לעגענדע; דער פּיוט איז עלטער ווי די טראַדיציאָנעלע צושרײַבונג.
די מעשה פֿון רבי אמנון פֿון מאַגנצא האָט אַ באַזונדערן אָרט אין דער אַשכּנזישער ייִדישער זכּרון־וועלט. זײַן נאָמען ווערט פֿאַרבונדן מיטן פּיוט ״ונתנה תוקף״, וואָס מען זאָגט אין אַ סך שולן אין די ימים־נוראים. לויט דער מסורה איז ער געווען אַ חשובֿער ייִדישער חכם, וואָס האָט זיך ניט געוואָלט שמד'ן, כאָטש מען האָט אים געדראָט. די מעשה דערציילט וועגן אמונה און מסירת־נפֿש. אָבער היסטאָריקער האָבן ניט קיין זיכערע דאָקומענטן פֿון זײַן צײַט, וואָס באַשטעטיקן זײַן לעבן. דערפֿאַר דאַרף מען אונטערשיידן צווישן אַן איבערגעגעבענער לעגענדע און אַ באַוויזענעם היסטאָרישן פֿאַקט.
מאַגנצא, הײַנט מיינץ אין דײַטשלאַנד, איז געווען אַ וויכטיקער צענטער פֿון ייִדיש לעבן אינעם מיטלאַלטער. צוזאַמען מיט וואָרמס און שפּײַער האָט די שטאָט געהערט צו די קהילות שו״ם. דאָרט האָבן געלערנט גרויסע רבנים, מען האָט געשאַפֿן מנהגים און מען האָט געפֿירט אַ קהילה מיט שולן און לערן־הײַזער. ייִדן האָבן געהאַנדלט און געלעבט צווישן זייערע קריסטלעכע שכנים. טייל מאָל איז געווען אַ געוויינטלעכער צוזאַמענלעבן, אָבער עס זענען אויך פֿאָרגעקומען שרעקלעכע רדיפות. אין אַזאַ סביבה האָבן מעשׂיות וועגן שטאַרקייט אין גלויבן באַקומען אַ טיפֿן טײַטש.
לויט דער באַקאַנטער מעשה איז רבי אמנון געווען אַ געלערנטער און אַ באַערט מענטש. אַ קריסטלעכער מאַכטהאָבער האָט פֿון אים געפֿאָדערט זיך צו טויפֿן. כּדי אָפּצושיבן דעם דרוק האָט ער געבעטן דרײַ טעג איבערצודענקען דעם ענין. שפּעטער האָט ער זיך זייער געקוועלט, ווײַל זײַנע ווערטער האָבן געקענט אויסזען ווי אַ צייכן אַז ער וואָלט געקענט פֿאַרלאָזן די ייִדישע אמונה. דאָס איז אַ וויכטיקער טייל פֿון דער מוסרישער סטרוקטור פֿון דער לעגענדע. עס איז אָבער נישט קיין באַוויזענע געשיכטע פֿון אַן אמתן שמועס.
אין דער ווײַטערדיקער דערציילונג וויל אמנון ניט מקבל זײַן די פֿאָדערונג, און מען באַשטראָפֿט אים אויף אַ גרויזאַמען אופֿן. שווער פֿאַרוווּנדעט בעט ער, לויט דער מסורה, מען זאָל אים ברענגען אין שול אויף ראש־השנה. דאָרט זאָגט ער דעם פּיוט ״ונתנה תוקף״ פֿאַר דער קהילה און שטאַרבט. שפּעטער דערשײַנט ער אין אַ חלום צו אַ חכם פֿון דער משפּחה קלונימוס און בעט מע זאָל פֿאַרשפּרייטן דאָס תּפֿילה. דאָס איז אַ מין מעשׂה פֿון מסירת־נפֿש, נישט קיין באַשטעטיקטער געריכט־באַריכט.

אַ הויפּט־מקור פֿון דער מסורה געפֿינט זיך אינעם ספֿר ״אור זרוע״ פֿון רבי יצחק בן משה פֿון ווין, וועלכער האָט געלעבט אינעם דרײַצנטן יאָרהונדערט. דער מחבר ברענגט אַן עלטערע איבערגעגעבענע מעשׂה וואָס ווערט פֿאַרבונדן מיט רבי אפרים פֿון באָן. שפּעטער האָבן מחזורים און פּירושים געהאָלפֿן אויסברייטן די דערציילונג. פֿאַר היסטאָריקער איז וויכטיק, וויפֿל צײַט איז פֿאַרבײַ צווישן די געשעענישן, וואָס די מעשׂה באַשרײַבט, און די אַלטע טעקסטן וואָס מיר קענען טאַקע לייענען.
די געפֿינסן פֿון דער קאַירער גניזה האָבן געוויזן אַז ״ונתנה תוקף״ איז עלטער ווי דער צײַט־ראַם פֿון רבי אמנונס לעגענדע. אין אַלטע פֿראַגמענטן קומען פֿאָר נוסחאות פֿונעם פּיוט. פֿאָרשער רעדן וועגן מעגלעכע שורשים אין דער פֿריִער ייִדישער ליטורגישער פּאָעזיע אין ארץ־ישׂראל. ווער האָט עס צום ערשטן מאָל געשריבן, איז ווײַטער אַ פֿראַגע. מען קען דערפֿאַר ריכטיק זאָגן אַז די מסורה האָט פֿאַרבונדן דעם פּיוט מיט אמנון, אָבער נישט אַז זײַן מחברשאַפֿט איז היסטאָריש באַוויזן.
דער פּיוט רעדט וועגן דעם מענטשנס שוואַכקייט און דער אומזיכערקייט פֿונעם קומענדיקן יאָר. די בילדער פֿון אַ הימלישן דין און אַ ספֿר הזכרונות ברענגען דעם מתפּלל צו טראַכטן וועגן לעבן, טויט און פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט. געלט און כּבֿוד קענען נישט גאַראַנטירן זיכערקייט. דער טעקסט שטעלט דערקעגן תּשובֿה, תּפֿילה און צדקה. פֿאַר אַ סך מענטשן איז דאָס אַ געלעגנהייט זיך צו פֿרעגן, וואָס מען קען פֿאַרבעסערן אין די באַציִונגען צו אַנדערע מענטשן און אין אייגענעם אויפֿפֿירונג.
דער ניגון פֿון ״ונתנה תוקף״ איז אויך אַ טייל פֿון זײַן געשיכטע. חזנים אין פֿאַרשיידענע קהילות האָבן איבערגעגעבן מעלאָדיעס פֿון דור צו דור. אין אַ סך אַשכּנזישע שולן איז דאָס איינע פֿון די מערסט רירנדיקע מינוטן פֿון די ימים־נוראים. אַנדערע ייִדישע עדות האָבן אַנדערע נוסחאות אָדער מנהגים. ווען די קהילה זינגט צוזאַמען, באַקומט דער אַלטער טעקסט אַ נײַע לעבעדיקייט, אַפֿילו אויב נישט יעדער ווייסט וועגן די וויסנשאַפֿטלעכע מחלוקתן איבער זײַן אָנהייב.
אין מיינץ קען מען נאָך הײַנט זען אמתע שפּורן פֿון דער אַלטער ייִדישער געשיכטע. אויפֿן בית־עולם יודענזאַנד געפֿינען זיך מצבות פֿון דעם עלפֿטן יאָרהונדערט און פֿון שפּעטערע תּקופֿות. דער אָרט געהערט צו די שו״ם־פּלעצער, וואָס אונעסקאָ האָט אָנערקענט ווי וועלט־ירושה. די שטיינער דערציילן וועגן משפּחות, רבנים און קהילות. מען טאָר אָבער נישט אָנווײַזן אַ געוויסן קבֿר ווי רבי אמנונס קבֿר אָן קלאָרע ראיות. אַ פֿאָטאָ פֿון דעם בית־עולם ווײַזט די אמתע געשיכטע פֿון מאַגנצא, נישט אַ באַוויזענע סצענע פֿון דער לעגענדע.

במשך די קרייצצוגן האָבן די ייִדישע קהילות בײַם רײַן געליטן גרויסע צרות, בפֿרט אין יאָר 1096. די טראַגעדיעס האָבן איבערגעלאָזט אַ טיפֿן שפּור אין דער זכּרון־קולטור. אָבער עס איז נישט מעגלעך זיכער צו פֿאַרבינדן רבי אמנון מיט אַ באַשטימטן קרבן פֿון יענע פּאָגראָמען. מעשׂיות פֿאַראייניקן אָפֿט די איבערלעבונגען פֿון אַ סך דורות אין איין סימבאָלישער פּערזאָן. דערפֿאַר לערנען היסטאָריקער ניט נאָר וואָס עס קען זײַן געשען, נאָר אויך פֿאַר וואָס אַ קהילה האָט געוואָלט דערציילן אַזאַ מעשׂה.
הײַנט קען מען לייענען די מעשה מיט כּבֿוד און Zugleich מיט אַ קריטישן בליק. זי שטעלט פֿראַגעס וועגן רעליגיעזער פֿרײַהייט, געצוווּנגענער המרת־דת און דער רעכט צו בלײַבן בײַ דער אייגענער אידענטיטעט. מען דאַרף נישט נוצן די לעגענדע כּדי צו באַשולדיקן מענטשן וואָס האָבן מורא אָדער בעטן צײַט. אויך ווער עס ציטערט אונטער אַ סכּנה פֿאַרדינט רחמנות. אַזאַ לייענונג קען מאַכן דעם מוסרישן טײַטש פֿון דער מסורה ברייטער און מענטשלעכער.
דער פּיוט האָט אויך אַרויסגעטראָטן פֿון שול אין דער נײַער קולטור. לעאָנאַרד כּהן האָט גענוצט געוויסע מאָטיוון אין זײַן ליד ״Who by Fire״. אַזוי האָבן מענטשן פֿון פאַרשיידענע הינטערגרונטן זיך באַקענט מיט די קשיות וועגן גורל און שטאַרבלעכקייט. דאָס מאָדערנע ליד פֿאַרבײַט נישט דעם העברעיִשן פּיוט, נאָר באַווײַזט ווי שטאַרק אַן אַלטע ליטורגישע שפּראַך קען נאָך הײַנט אָנקlingen.
רבי אמנון פֿון מאַגנצא בלײַבט דעריבער אַ וויכטיקע פֿיגור אין דער ייִדישער מסורה, כאָטש זײַן ביאָגראַפֿיע איז נישט זיכער באַשטעטיקט. ״ונתנה תוקף״ האָט עלטערע שורשים ווי די באַקאַנטע מעשה. דער אמתער געשיכטלעכער הינטערגרונט פֿון די שו״ם־קהילות, די דאָקומענטן פֿון דער גניזה און די ליטורגישע מסורה קענען העלפֿן פֿאַרשטיין ביידע זייטן. מען קען באַערן דעם זכּרון און Zugleich ערלעך זאָגן וואָס מיר ווייסן און וואָס בלײַבט אַ פֿראַגע.