האַלאָווין און ייִדיש לעבן: אָרטאָדאָקסישע און וועלטלעכע שטעלונגען
א ניט־ייִדישער יום־טובֿ אין אַ ייִדישער סבֿיבֿה
האַלאָווין ווערט געפֿײַערט דעם 31סטן אָקטאָבער אין אַ סך שטעט פֿון צפֿון־אַמעריקע און אַנדערע לענדער. קינדער גייען אַרום מיט פֿאַרקליידונגען, קלאַפּן אויף טירן און בעטן זיסוואַרג. אין גאַסן שטייען אָפֿט דעקאָראַציעס פֿון קירבעס און אַנדערע האַרבסט־סימבאָלן. פֿאַר ייִדישע משפּחות איז דאָס אָבער ניט קיין יום־טובֿ פֿון דער ייִדישער טראַדיציע. ער שטייט ניט אין ייִדישן קאַלענדאַר און האָט ניט די מצוות פֿון אַ ייִדישער חגא. דאָס מיינט נאָך ניט, אַז אַלע ייִדישע משפּחות רעאַגירן אויף אים גלײַך. פֿרומע אָרטאָדאָקסישע משפּחות קענען באַשליסן ניט מיטצומאַכן, בשעת וועלטלעכע ייִדישע משפּחות זעען דערין אַ געזעלשאַפֿטלעכן פֿאַרווײַל.
פֿון אַלטע מנהגים ביזן מאָדערנעם גאַסן־פֿעסט
דער ענגלישער נאָמען האַלאָווין איז פֿאַרבונדן מיטן אָוונט פֿאַרן קריסטלעכן טאָג פֿון אַלע הייליקע. דער הײַנטיקער פֿעסט האָט זיך אָבער אַנטוויקלט דורך פֿאַרשיידענע קולטורעלע און געזעלשאַפֿטלעכע השפּעות. מען טאָר ניט באַהויפּטן, אַז יעדער מאָדערנער קינדער־מנהג איז ממש דער זעלבער ריטואַל ווי אין אַלטע צײַטן. אין אַמעריקע זענען קאָסטיומען, זיסוואַרג און שכנותדיקע באַזוכן געוואָרן ספּעציעל באַרימט אינעם צוואַנציקסטן יאָרהונדערט. פֿאַר אַ סך קינדער איז דאָס בלויז אַ געלעגנהייט זיך צו שפּילן. אין אַ הלכישער דיסקוסיע קען אָבער די געשיכטע פֿון אַ מנהג נאָך אַלץ זײַן וויכטיק. דער חילוק צווישן פּערזענלעכער כּוונה און רעליגיעזן אָפּשטאַם איז אַ צענטראַלער טייל פֿון דער פֿראַגע.
אַ דאָקומענט פֿון סענט־פּאָל אין 1937
אין אָקטאָבער 1937 האָט מען פֿאָטאָגראַפֿירט אַ האַלאָווין־מסיבה פֿאַר קליינע קינדער אינעם ייִדישן בילדונג־צענטער אין סענט־פּאָל, מינעסאָטע. די היסטאָרישע פֿאָטאָגראַפֿיע ווערט באַשריבן אין מאַטעריאַלן פֿון דער ייִדישער היסטאָרישער געזעלשאַפֿט פֿונעם אויבערשטן מיטל־מערב און פֿון דער מינעסאָטע היסטאָרישער געזעלשאַפֿט. דער דאָקומענט ווײַזט, אַז אין יענעם אָרט און יאָר איז טאַקע פֿאָרגעקומען אַן אַקטיוויטעט מיטן נאָמען האַלאָווין. ער זאָגט אָבער ניט, צי אַלע עלטערן האָבן מסכּים געווען, צי מע האָט געפֿרעגט אַ רבֿ, אָדער צי אַזאַ מסיבה וואָלט געווען אָנגענומען אין אַלע ייִדישע שולן. מען דאַרף אָפּטיילן אַ באַשטימטן היסטאָרישן פֿאַקט פֿון אַ ברייטער רעליגיעזער מסקנה.
דער Broomstick Ball פֿון 1948
אַ צווייטער דאָקומענט שטאַמט פֿון 27סטן אָקטאָבער 1948. יונגע פֿרויען פֿון דער אָרגאַניזאַציע בני־ברית האָבן אין סענט־פּאָל צוגעגרייט אַן אָוונט פֿאַר צונויפֿקלייבן געלט אונטערן נאָמען Broomstick Ball. די בילד־באַשרײַבונג אין היסטאָרישע אַרכיוון ווײַזט, ווי ייִדישע געזעלשאַפֿטלעכע אָרגאַניזאַציעס האָבן געניצט באַקאַנטע אַמעריקאַנער סימבאָלן פֿאַר זייערע אייגענע קהילה־צוועקן. דאָס איז ניט געווען קיין פּסק־דין וועגן דעם רעליגיעזן סטאַטוס פֿון האַלאָווין. מען קען אויך ניט פֿון איין פֿאָטאָגראַפֿיע אויסרעכענען וויפֿל ייִדישע משפּחות האָבן זיך באַטייליקט אין דער חגא. צוזאַמען מיטן בילד פֿון 1937 העלפֿט דער מקור פֿאַרשטיין די געשיכטע פֿון דער ייִדישער אַמעריקאַנער קהילה אָן צו פֿאַרגעסן די פֿאַרשיידענע שטעלונגען.

וואָס זאָגט דער אָרטאָדאָקסישער רבֿ מיכאל ברויד
רבֿ מיכאל ברויד האָט אין אַ הלכישן דיון געשריבן קעגן דעם מנהג זיך צו פֿאַרקליידן און גיין זאַמלען זיסוואַרג כּדי צו פֿײַערן האַלאָווין. זײַן אַרגומענט באַהאַנדלט די ייִדישע כּללים וועגן איבערנעמען געוויסע מנהגים וואָס זענען פֿאַרבונדן מיט אַנדערע רעליגיעס. ער באַטראַכט די געשיכטע פֿון דער חגא ווי אַ טייל פֿון דער הלכישער אָפּשאַצונג, אַפֿילו ווען הײַנטיקע באַטייליקטע האָבן קיין רעליגיעזע כּוונה ניט. דאָס מיינט ניט, אַז יעדער קינד מיט אַ מאַסקע גלייבט אין אַ פֿרעמדער רעליגיע. די פֿראַגע איז ווי מען באַשטימט די גרענעצן פֿון ייִדישן רעליגיעזן לעבן. זײַן מיינונג איז אַ באַקאַנטע אָרטאָדאָקסישע שטעלונג, אָבער זי דאַרף ניט ווערן פֿאָרגעשטעלט ווי די איינציקע פּערזענלעכע אויסדרוקספֿאָרעם פֿון אַלע רבנים.
ניט מיטפֿײַערן און דאָך באַגריסן שכנים
אין אַן אַרטיקל אויפֿן וועבזײַטל פֿון דער Orthodox Union ווערט פֿאָרגעלייגט אַ פּראַקטישע אונטערשיידונג. דער מחבר רעקאָמענדירט אָרטאָדאָקסישע עלטערן ניט אַרויסצושיקן זייערע קינדער אין קאָסטיומען זאַמלען זיסוואַרג. Zugleich קען מען האַלטן בײַ זיך אין שטוב אַ ביסל זיסוואַרג פֿאַר די שכנותדיקע קינדער וואָס קלאַפּן אויף דער טיר. אַזאַ אויפֿפֿירונג באַווײַזט, אַז אַ משפּחה קען אײַנהאַלטן אירע רעליגיעזע גרענעצן און אין דער זעלבער צײַט בלײַבן פֿרײַנדלעך צו אַנדערע מענטשן. דער וועבזײַטל דערקלערט אויך, אַז דאָס זײַנען די מיינונגען פֿונעם מחבר און ניט דווקא אַן אָפֿיציעלער פּסק פֿון דער גאַנצער אָרגאַניזאַציע. די פּרטים זענען וויכטיק פֿאַר אַ ריכטיקער באַשרײַבונג.
וועלטלעכע ייִדישע משפּחות און דער גאַסן־מנהג
אין אַ וועלטלעכער ייִדישער משפּחה קען האַלאָווין זײַן בפֿרט אַ קינדער־פֿאַרווײַל און אַ געלעגנהייט זיך צו טרעפֿן מיט שכנים. קינדער הערן וועגן דעם אין שולע אָדער זעען פֿאַרקליידונגען אין קראָמען. עטלעכע עלטערן העלפֿן צוגרייטן קאָסטיומען, אַנדערע געבן בלויז זיסוואַרג, און נאָך אַנדערע באַטייליקן זיך גאָר ניט. די ברירות קענען זײַן פֿאַרבונדן מיט משפּחה־געשיכטע, וווינאָרט, געלט, געשמאַק אָדער דער עלטער פֿון די קינדער. דער טערמין וועלטלעך באַדײַט ניט, אַז אַלע מענטשן האָבן אַן איינהייטלעכע מיינונג וועגן יעדער פֿעסט. אין ישראל קען די דערפֿאַרונג זײַן אַנדערש ווי אין אַן אַמעריקאַנער פֿאָרשטאָט אָדער אין פֿראַנקרײַך. מען דאַרף באַשרײַבן די פֿאַרשיידנקייט אָן אַלגעמיינע באַליידיקנדיקע משפטים.
פֿאַרוואָס פּורים איז נישט האַלאָווין
בײַ ביידע געלעגנהייטן קענען קינדער אָנטאָן קאָסטיומען, אָבער דאָס מאכט ניט די צוויי טעג גלײַך. פּורים שטאַמט פֿון מגילת־אסתּר און האָט ספּעציפֿישע ייִדישע מצוות, צווישן זיי לייענען די מגילה, משלוח־מנות, מתנות־לאביונים און אַ יום־טובֿדיקע סעודה. האַלאָווין האָט אַן אַנדער געשיכטע און אַן אַנדער אָרט אינעם געזעלשאַפֿטלעכן קאַלענדאַר. פֿאַר פֿרומע עלטערן קען דער פֿאַרגלײַך זײַן אַ גוטע געלעגנהייט צו לערנען קינדער וועגן די אייגענע טראַדיציעס. וועלטלעכע משפּחות קענען זיך פֿרייען מיט צוויי פֿאַרשיידענע טעג אָן זיי צו פֿאַרמישן. דער פונדרויסנדיקער ענלעכקייט פֿון קאָסטיומען איז ניט גענוג צו באַווײַזן, אַז די טעג האָבן דעם זעלבן רעליגיעזן זין.
שולן, קהילה־צענטערס און עלטערן
אַ ייִדישע שול אָדער אַ קהילה־צענטער דאַרף אָפֿט באַשליסן וואָס צו טאָן מיט אַ מאָדערנעם גאַסן־מנהג. אַ רעליגיעזע שול קען באַשטימען, אַז האַלאָווין פּאַסט ניט צו איר בילדונג־פּראָגראַם. אַ וועלטלעכער קהילה־צענטער קען אויסקלײַבן אַ האַרבסט־מסיבה פֿאַר קינדער פֿון פֿאַרשיידענע היימען. אין ביידע פֿאַלן איז וויכטיק צו דערקלערן די כּוונה און צו הערן די עלטערן. אַ קינד זאָל ניט ווערן באַשעמט ווײַל זײַן משפּחה מאַכט אַן אַנדער ברירה. די אַלטע פֿאָטאָגראַפֿיעס פֿון סענט־פּאָל ווײַזן, אַז קהילה־פּראַקטיקן האָבן זיך געביטן לויט אָרט, צײַט און אינסטיטוציע. מען קען דערפֿון לערנען געשיכטע, אָבער ניט אויטאָמאַטיש מאַכן הײַנטיקע כּללים.

די בילדער אין דעם אַרטיקל זענען אילוסטראַציעס
די צוגעפּאַסטע בילדער אויף דער וועבזײַט זײַנען הײַנטיקע רעדאַקציעלע אילוסטראַציעס און ניט עכטע פֿאָטאָגראַפֿיעס פֿון די באַשריבענע געשעענישן אין 1937 אָדער 1948. די אָריגינעלע אַרכיוו־בילדער האָבן באַזונדערע רעגיסטרירטע מקורים. ווער עס וויל זיי איבערדרוקן דאַרף קאָנטראָלירן די פּינקטלעכע צושרײַבונג און די ניצונג־תּנאים. אָן אַזאַ קלאָרן אונטערשייד קען אַ קינסטלעך געשאַפֿענער בילד אויסזען ווי אַ היסטאָרישער באַווײַז. דאָס זעלבע גילט פֿאַר די אַנדערע מקורים: אַ רבֿישער אַרגומענט איז אַ הלכישע מיינונג, אַן אַלטע פֿאָטאָגראַפֿיע איז אַן עדות וועגן אַן געשעעניש, און אַ באַשרײַבונג פֿון וועלטלעכע משפּחות איז געזעלשאַפֿטלעכע געשיכטע. יעדער מקור דאַרף ווערן געניצט לויט זײַן אייגענעם כאַראַקטער.
אַ מסקנה מיט רעספּעקט פֿאַר די חילוקים
די באַציִונג צווישן ייִדישע קהילות און האַלאָווין איז נישט קיין פּשוטע דערציילונג פֿון אַלגעמיינער צושטימונג אָדער אַלגעמיינעם אָפּזאָג. אָרטאָדאָקסישע רבנים האָבן רעליגיעזע סיבות זיך אָפּצוהאַלטן פֿון דער חגא, בשעת געוויסע וועלטלעכע ייִדישע משפּחות באַטראַכטן זי ווי אַ געוויינטלעכן שכנותדיקן פֿאַרווײַל. די היסטאָרישע דאָקומענטן פֿון סענט־פּאָל באַשטעטיקן, אַז אין עטלעכע ייִדישע אינסטיטוציעס זענען טאַקע פֿאָרגעקומען געשעענישן מיט האַלאָווין־טעמעס. זיי באַשטימען ניט די הלכה. און אַ הלכישער קריטיק מאַכט ניט די אַלטע דאָקומענטן אומגילטיק. אַ גוטער אַרטיקל מוז אָפּטיילן דעם היסטאָרישן פֿאַקט, דעם רעליגיעזן פּסק און דעם פּערזענלעכן משפּחה־מנהג.