אַלבערט איינשטיין און דער פאָרשלאָג צו ווערן פּרעזידענט פֿון ישראל
היסטאָרישער הינטערגרונט
נאָך דעם טויט פֿון ישראלס ערשטן פּרעזידענט חיים ווײַצמאַן אין 1952 האָט די יונגע מדינה געזוכט אַ פּערזענלעכקייט מיט גרויסן אינטערנאַציאָנאַלן כּבֿוד. לויט דוד בן־גוריוןס בקשה האָט דער אַמבאַסאַדאָר אבא אבן געפֿרעגט אַלבערט איינשטיין צי ער וואָלט געוואָלט אָננעמען די פּרעזידענטן־שטעלע. דאָס איז אַ דאָקומענטירטע געשיכטע און נישט סתּם אַ לעגענדע. איינשטיין האָט זיך געפֿילט געערט, אָבער אָפּגעזאָגט.
געשעענישן און באַשטעטיקטע פֿאַקטן
דעם 16טן נאָוועמבער 1952 האָט אבן מיט אים גערעדט, און דעם קומענדיקן טאָג האָט ער געשיקט אַ בריוו. מען האָט אים ניט פּשוט באַשטימט: די כּנסת וואָלט אים געדאַרפֿט אויסקלײַבן. דער ישראלישער פּרעזידענט רעפּרעזענטירט די מדינה, בעת דער פּרעמיער און רעגירונג פֿירן די טעגלעכע פּאָליטיק. אָן דעם אונטערשייד פֿאַרשטייט מען די מעשה נישט ריכטיק.
מענטשן און ערטער
איינשטיין איז געווען אַ וועלט־באַרימטער פיזיקער און אַ באַקאַנטער ייִדישער אינטעלעקטועל. ער האָט אָבער געמיינט אַז ער האָט נישט גענוג דערפֿאַרונג מיט מענטשן און פּאָליטישע באַציִונגען. זײַן ניין האָט נישט געמיינט קיין אָפּזאָג פֿון ישראל אָדער ייִדישער סאָלידאַריטעט. ער האָט נאָר אונטערגעשטראָכן די חילוק צווישן וויסנשאַפֿטלעכער גרויסקייט און ציבורישער פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט.
מוסדות און געזעלשאַפֿט
ער האָט לאַנג געשטיצט די העברעיִשע אוניווערסיטעט אין ירושלים און שפּעטער איבערגעלאָזט איר זײַן אינטעלעקטועלן נחלה. אין דער זעלבער צײַט האָט ער געוואָרנט קעגן אומבאַגרענעצטן נאַציאָנאַליזם און גערעדט פֿאַר מענטשנרעכט און שלום צווישן ייִדן און אַראַבער. זײַן ייִדישע איבערגעגעבנקייט איז געווען טיפֿ, אָבער ניט אָן קריטישע פֿראַגעס.
מחלוקות און פֿאַרשידענע פּערספּעקטיוון
פּאָפּולערע קורצע נוסחאות מאַכן אָפֿט פֿון אים אַ פֿאַרטראַכטן פּראָפֿעסאָר וואָס האָט נאָר נישט געוואָלט אַ נײַע אַרבעט. אָבער די בריוו ווײַזן אַ ערנסטע דיסקוסיע וועגן פֿעיִקייט און פליכט. אפילו אַן אומגעוויינטלעך באַרימטער מענטש דאַרף רעספּעקטירן די אויסוואַל־פּראָצעדורן פֿון אַ דעמאָקראַטישן פּאַרלאַמענט.
מורשה און הײַנטיקע באַטײַטונג
די מעשה ווײַזט וויפֿל כּבֿוד די גרינדער פֿון ישראל האָבן געגעבן וויסנשאַפֿט און בילדונג. איינשטיין איז קיינמאָל נישט געוואָרן פּרעזידענט, אָבער זײַן מורשה איז געבליבן פֿאַרבונדן מיט ירושלים. די אָריגינעלע דאָקומענטן העלפֿן אָפּטיילן היסטאָרישע פֿאַקטן פֿון אינטערנעט־לעגענדעס.
מקורים און היסטאָרישער קאָנטעקסט
כדי צו פֿאַרשטיין אַלבערט איינשטיין און דער פאָרשלאָג צו ווערן פּרעזידענט פֿון ישראל דאַרף מען אונטערשיידן צווישן אָריגינעלע דאָקומענטן פֿון יענער צײַט, שפּעטערדיקע זכרונות און פּאָפּולערע איבערדערציילונגען. אַ אפיציעלע מעלדונג ווײַזט וואָס אַ מוסד האָט געוואוסט אָדער געזאָגט אין אַ באַשטימטן מאָמענט. פּערזענלעכע עדות גיט אַן אַנדער בליק, אָבער קען אויך ווערן באַאיינפֿלוסט פֿון זכּרון. דורך פֿאַרגלײַכן עטלעכע מקורים קען מען בעסער אָפּטיילן פֿאַקטן פֿון שפעטערדיקע אינטערפּרעטאַציעס.
מענטשן הינטער דער גרויסער געשיכטע
היסטאָריע ווערט אָפֿט דערציילט דורך גרויסע נעמען און פּאָליטישע באַשלוסן. אָבער הינטער אַלבערט איינשטיין און דער פאָרשלאָג צו ווערן פּרעזידענט פֿון ישראל שטייען אויך געוויינטלעכע מענטשן: משפּחות, קינדער, אַרבעטער, לערערס און שכנים. שפּראַך, בילדונג, היים און סאָציאַלע באַדינגונגען ענדערן ווי זיי האָבן פֿאַרשפּירט די געשעענישן. אַ זאַך וואָס פֿאַר אַ רעגירונג איז אַ דיפּלאָמאַטישע קשיא קען פֿאַר אַ משפּחה זײַן אַ גאַנצער לעבן־ווענדפּונקט. אַן אויספֿירלעכער אַרטיקל דאַרף ביידע זייטן.
מוסדות און פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט
מען קען נישט דערקלערן אַלבערט איינשטיין און דער פאָרשלאָג צו ווערן פּרעזידענט פֿון ישראל בלויז דורך צו לויבן אָדער באַשולדיקן איין מענטש. די געזעצן, רעגירונג־ביוראָען, געריכטן, קהילה־אָרגאַניזאַציעס, מעדיע און אוניווערסיטעטן שפּילן אַ וויכטיקע ראָלע. באַשלוסן ווערן אָפֿט גענומען אונטער דרוק און מיט באַגרענעצטער אינפֿאָרמאַציע. כּדי צו רעדן וועגן אחריות דאַרף מען וויסן ווער האָט געקענט האַנדלען, וועלכע כּללים זענען געווען און צי אַנדערע וועגן זענען געווען מעגלעך.
מחלוקות און פֿאַרשידענע פּערספּעקטיוון
אַרום אַלבערט איינשטיין און דער פאָרשלאָג צו ווערן פּרעזידענט פֿון ישראל קענען זײַן שטאַרקע חילוקי־דעות. מע דאַרף פֿאַרשטיין צי דער וויכוח איז וועגן דעם סדר פֿון געשעענישן, וועגן געזעץ, פּאָליטישע אינטרעסן אָדער מוסרדיקע משפטים. נישט יעדער טענה האָט די זעלבע באַווײַזן. אַן ערנסטע קריטיק דאַרף זיך אָפּשטיצן אויף מקורים און נישט אַריבערוואַרפֿן די טאַטן פֿון באַזונדערע מענטשן אויף אַ גאַנץ פֿאָלק אָדער קהילה.
פֿאַר וואָס דער ענין איז הײַנט וויכטיק
אַלבערט איינשטיין און דער פאָרשלאָג צו ווערן פּרעזידענט פֿון ישראל איז נישט נאָר אַ נאָמען פֿון פֿאַרגאַנגענהייט. דער ענין גיט אַ געלעגנהייט צו טראַכטן וועגן זכּרון, ציבורישן צוטרוי, מענטשלעכער אחריות און געזעלשאַפֿטלעכן טויש. ווער עס וויל לערנען ווײַטער זאָל עפֿענען די אונטן פֿאַרבונדענע מקורים, קאָנטראָלירן זייערע דאַטעס און פֿאַרגלײַכן די טענות. אַ קורצער אַרטיקל גיט אָריענטירונג, אָבער אַ טיפֿער פֿאַרשטאַנד קומט פֿון אָריגינעלע דאָקומענטן און ערנסטן לימוד.