ייִדן אין האָליוווּד: אימיגראַנטן, פֿילם־סטודיאָס און אַ יאָרהונדערט קינאָ
די געשיכטע פֿון ייִדן אין האָליוווּד איז אַ טייל פֿון דער אַמעריקאַנער אימיגראַציע־געשיכטע און פֿון דער אַנטוויקלונג פֿונעם קינאָ. אין אָנהייב פֿון צוואַנציקסטן יאָרהונדערט האָבן עטלעכע ייִדישע אונטערנעמער און קינדער פֿון אימיגראַנטן געגרינדעט וויכטיקע פֿילם־סטודיאָס. שפּעטער האָבן רעזשיסאָרן, שרײַבער, אַקטיאָרן, קאָמפּאָזיטאָרן און טעכניקער אויך געהאַט גרויסע ראָלעס. די באַוויזענע דערגרייכונגען דאַרף מען נישט פֿאַרמישן מיטן אַנטיסעמיטישן ליגן, אַז אַ גאַנצע ייִדישע באַפֿעלקערונג קאָנטראָלירט די פֿילם־אינדוסטריע.
אַ נײַע געלעגנהייט פֿאַר אימיגראַנטן
אַרום 1900 איז דער קינאָ געווען אַ נײַע ביזנעס־וועלט, וואָס עלטערע אינדוסטריעס האָבן אָפֿט נישט געהאַלטן פֿאַר אַ גרויסן ענין. קליינע קינאָס, פֿילם־פֿאַרטיילונג און שפּעטער פֿילם־פּראָדוקציע האָבן געגעבן נײַע געלעגנהייטן צו מענטשן וואָס האָבן שווער געקענט אַרײַנגיין אין עליטע־פּראָפֿעסיעס. עטלעכע שפּעטערע סטודיאָ־גרינדער האָבן פֿריִער געאַרבעט מיט קליידער, פֿעל אָדער טעאַטער־געשעפֿטן.
אַ סך פֿון זיי זײַנען געקומען פֿון ייִדישע משפּחות אין מזרח־ און מיטל־אייראָפּע. זיי האָבן געוואָלט בויען אַ נײַ לעבן אין אַמעריקע און דערגרייכן עקאָנאָמישע זעלבסטשטענדיקייט. דער וואַרעמער קלימאַט אין קאַליפֿאָרניע, נײַע קאַמערעס און גרויסע פּלעצער פֿאַר סטודיאָס האָבן אויך געהאָלפֿן. דאָס איז אַ געזעלשאַפֿטלעכע און עקאָנאָמישע געשיכטע, נישט קיין סוד־פּלאַן פֿון אַ פֿאָלק.
די גרינדער פֿון די גרויסע סטודיאָס
קאַרל לעמלע האָט געהאָלפֿן שאַפֿן Universal, אַדאָלף צוקאָר האָט אויפֿגעבויט די פֿירמע וואָס איז געוואָרן Paramount, די וואָרנער־ברידער האָבן געגרינדעט Warner Bros., און וויליאַם פֿאָקס האָט געשאַפֿן Fox Film. מאַרקוס לאָו און לואי בי מייער האָבן געהאַט אַ וויכטיקע ראָלע בײַ MGM, בעת האַרי קאָן איז געווען אַ פֿירנדיקער מענטש בײַ Columbia. זייערע ביאָגראַפֿיעס און ביזנעס־אינטערעסן זײַנען געווען זייער פֿאַרשיידן.
די אַלטע סטודיאָ־סיסטעם האָט פֿאַרבונדן פֿילמען מאַכן, פאַרשפּרייטן און ווײַזן אין קינאָס. שטערן האָבן געהאַט לאַנגע קאָנטראַקטן, און די גרויסע פֿירמעס האָבן געקענט דערגרייכן אַ ברייטן עולם. אָבער די סיסטעם האָט אויך געשאַפֿן מאַכט־קאָנצענטראַציע און שווערע אַרבעטס־באַדינגונגען. אַ גוטע געשיכטע דערציילט ביידע זייטן פֿון דער אַנטוויקלונג.
טאָן־פֿילמען און ייִדישע אידענטיטעט
דער פֿילם The Jazz Singer פֿון 1927 איז געוואָרן באַקאַנט ווי אַן וויכטיקער שריט צום טאָן־קינאָ. דער העלד איז אַ זון פֿון אַ חזן וואָס וויל ווערן אַ בינע־זינגער. אַזוי ווײַזט דער פֿילם די שפּאַנונג צווישן משפּחה־טראַדיציע, אַמעריקאַנער קולטור און פּערזענלעכע חלומות. מען דאַרף אויך קריטיש דערקלערן זײַן באַנוץ פֿון בלאַקפֿייס, אַ ראַסיסטישע בינע־מנהג.
נישט יעדער ייִדישער סטודיאָ־באַזיצער האָט געוואָלט מאַכן בפֿירוש ייִדישע פֿילמען. אַ סך האָבן זיך געזען ווי אַמעריקאַנער ביזנעסלײַט און געוואָלט צוציִען אַ גרויסן עולם. אין אַ צײַט פֿון אַנטיסעמיטיזם האָבן עטלעכע געטוישט זייערע נעמען אָדער ווייניק גערעדט וועגן זייער אָפּשטאַם.
נאַציזם, פּליטים און זכּרון
מיטן אויפֿקום פֿונעם נאַציזם האָבן אַמעריקאַנער פֿילם־פֿירמעס זיך געפֿונען פֿאַר שווערע עטישע פֿראַגעס. אויסלענדישע מאַרקטן זײַנען געווען וויכטיק, אָבער די פֿאַרפֿאָלגונג פֿון ייִדן האָט געפֿאָדערט אַ מענטשלעכע ענטפֿער. עטלעכע פֿילם־מענטשן האָבן געשטיצט פּליטים און אַנטי־פֿאַשיסטישע טעטיקייטן. קאַרל לעמלע האָט פּערזענלעך געהאָלפֿן אַ סך דײַטשישע ייִדן וואָס האָבן געזוכט אַן אַרײַנפֿאָר אין אַמעריקע.
נאָכן חורבן האָבן פֿילמען און דאָקומענטאַרן באַהאַנדלט פֿאַרפֿאָלגונג, אַנטיסעמיטיזם און היסטאָרישן זכּרון. אָבער ייִדישע קינסטלער האָבן געאַרבעט אויך אין קאָמעדיע, מוזיק, דראַמע און אומאָפּהענגיקן קינאָ. נישטאָ קיין איינציקע ייִדישע פֿילם־שיטה אָדער פּאָליטישע מיינונג.
נײַע דורות און אַנטיסעמיטישע מיטאָסן
בילי ווילדער האָט באַאיינפֿלוסט קאָמעדיע און פֿילם־נואַר, מעל ברוקס האָט גענוצט סאַטירע קעגן פֿאַנאַטיזם, און סטעווען ספּילבערג האָט געבראַכט דעם חורבן־געדענקען צו מיליאָנען צוקוקער מיט Schindler’s List. באַרבראַ סטרײַסאַנד איז געוואָרן באַקאַנט ווי אַ זינגערין, אַקטריסע און רעזשיסאָרין. צוזאַמען מיט זיי האָבן טויזנטער ווייניקער באַקאַנטע קינסטלער געאַרבעט.
די באַהויפּטונג אַז ״ייִדן קאָנטראָלירן האָליוווּד״ איז אַן אַנטיסעמיטישער פֿאַרשווערונגס־מיטאָס. היסטאָריקער ווײַזן אַ מער פּינקטלעכן בילד: באַזונדערע ייִדישע אימיגראַנטן האָבן געהאָלפֿן בויען גרויסע פֿירמעס, בעת מענטשן פֿון פֿאַרשיידענע הינטערגרונטן האָבן געשאַפֿן די ברייטע אינדוסטריע. די אויסשטעלונג Hollywoodland אינעם Academy Museum דערקלערט די געשיכטע דורך אימיגראַציע, געשעפֿט און קינאָ־קולטור.