ייִדישע אימיגראַציע קיין דײַטשלאַנד: סאָוועטן־פֿאַרבאַנד, ישׂראלים און דער מילקי־וויכוח

ווי ייִדישע משפּחות פֿון דער אַמאָליקער סאָוועטן־פֿאַרבאַנד האָבן באַנײַט קהילות אין דײַטשלאַנד, און וואָס דער מילקי־פּראָטעסט אין בערלין האָט באַטײַט.

צוויי פֿאַרשידענע אימיגראַציע־געשיכטעס

דאָס הײַנטיקע ייִדישע לעבן אין דײַטשלאַנד איז שטאַרק געביטן געוואָרן דורך צוויי פֿאַרשידענע מיגראַציע־באַוועגונגען. פֿון אָנהייב די נײַנציקער יאָרן זײַנען אַ סך ייִדן און זייערע משפּחות אָנגעקומען פֿון דער אַמאָליקער סאָוועטן־פֿאַרבאַנד. זייער אָנקומען האָט געהאָלפֿן אויפֿלעבן אַלטע קהילות און בויען נײַע מוסדות. שפּעטער האָט בערלין צוגעצויגן אויך געוויסע ישׂראלים, וואָס האָבן געזוכט אַרבעט, לימודים, קולטור און אַ ביליקערן טאָגטעגלעכן לעבן. די צוויי מעשׂיות האָבן פֿאַרבינדונגען, אָבער זייערע סיבות און צאָלן זײַנען ניט איינס.

דער סוף פֿון די סאָוועטישע באַגרענעצונגען

ווען די גרענעצן האָבן זיך געעפֿנט, האָבן ייִדישע משפּחות צום ערשטן מאָל אין לאַנגע יאָרן געקענט קלײַבן וווּ זיי ווילן לעבן. אין 1991 האָט דײַטשלאַנד באַשלאָסן אָנצונעמען ייִדישע אימיגראַנטן פֿון די לענדער פֿון דער אַמאָליקער סאָוועטן־פֿאַרבאַנד דורך אַ באַזונדערן פּראָצעס. לויט דער דײַטשער מיגראַציע־אַמט זײַנען זינט 1993 אָנגעקומען איבער 200,000 מענטשן. אַן אויסרעכענונג ביז 2022 גיט בערך 220,000 אָנגעקומענע, אַרײַנגערעכנט געוויסע משפּחה־מיטגלידער. דאָס איז אַ היסטאָרישע סומע פֿון אַרײַנקומען, ניט די הײַנטיקע צאָל פֿון קהילה־מיטגלידער.

נײַע כּוחות אין קהילות איבערן לאַנד

פֿאַר דער גרויסער אימיגראַציע זײַנען אַ סך ייִדישע קהילות אין דײַטשלאַנד געווען קליין און עלטער. די נײַע משפּחות האָבן געביטן דאָס לעבן אין בערלין, פֿראַנקפֿורט, מינכן, האַמבורג, קעלן, האַנאָווער, לייפּציג, דרעזדן, פּאָטסדאַם און נאָך אַ סך שטעט. מע האָט געשאַפֿן ייִדישע שול־פּראָגראַמען, קולטור־אָוונטן אויף רוסיש, געזעלשאַפֿטלעכע הילף, קינדער־גרופּעס און נײַע געלעגנהייטן פֿאַר באַגעגעניש. עטלעכע זענען געווען שומרי־מצוות, אָבער פֿאַר אַנדערע איז ייִדישקייט געווען בפֿרט אַ משפּחה־זכּרון אָדער אַ קולטורעלע אידענטיטעט.

ליבעראַלע און פּראָגרעסיווע שולן

אין דײַטשלאַנד זענען ניט בלויז אָרטאָדאָקסישע שולן פֿאַראַן. אין פֿאַרשידענע שטעט געפֿינען זיך אויך ליבעראַלע, פּראָגרעסיווע און גלײַכבאַרעכטיקטע קהילות. זיי קענען האָבן אַנדערע סדרים פֿון תּפֿילה און אַ ברייטערע ראָלע פֿאַר פֿרויען. די פֿאַרבאַנד פֿון פּראָגרעסיווע ייִדן איז אַ טייל פֿון דער נײַער קהילה־לאַנדשאַפֿט. פֿאַר 2023 ווערן דערמאָנט בערך 90,500 רעגיסטרירטע מיטגלידער אין 105 קהילות פֿון דער הויפּט־סיסטעם, און נאָך 19 פּראָגרעסיווע קהילות מיט בערך 4,000 ביז 4,500 מיטגלידער. מען טאָר די צאָלן ניט פֿאַרמישן מיט אַלע מענטשן פֿון ייִדישן אָפּשטאַם.

וואָס מיינט די צאָל 200,000?

מע הערט אָפֿט אַז אין דײַטשלאַנד זײַנען דאָ 200,000 ייִדישע קהילה־מיטגלידער. אָבער דאָס פֿאַרמישט צוויי אַנדערע מאָסן. בערך 220,000 איז דער היסטאָרישער סכום פֿון אימיגראַנטן פֿון דער אַמאָליקער סאָוועטן־פֿאַרבאַנד, אַרײַנגערעכנט אַ טייל קרובֿים. די צאָל פֿון הײַנט רעגיסטרירטע מיטגלידער אין קהילות איז אַ סך קלענער. אַן אויסגעברייטערטע באַפֿעלקערונג־שאַצונג פֿאַר 2021 האָט דערמאָנט בערך 225,000 מענטשן מיט ייִדישע פֿאַרבינדונגען, אָבער דאָס נעמט אַרײַן אויך מענטשן וואָס געהערן ניט צו קיין שול.

ישׂראלים אין בערלין און דער מילקי־פּראָטעסט

אין 2014 איז אין ישׂראל אויסגעבראָכן אַ גרויסער וויכוח וועגן די הויך לעבנס־קאָסטן. אַ פֿייסבוק־גרופּע מיטן נאָמען „עולים לברלין“ האָט פֿאַרגליכן דײַטשישע סופּערמאַרק־פּרײַזן מיט ישׂראלדיקע. אַ ביליקער שאָקאָלאַד־פּודינג, ענלעך צום ישׂראלדיקן „מילקי“, איז געוואָרן דער סימבאָל פֿון פּראָטעסט קעגן טײַערע דירות און עסן. אייניקע האָבן געזען בערלין ווי אַ געלעגנהייט צו לעבן ביליקער; אַנדערע האָבן געהאַט שטאַרקע היסטאָרישע געפֿילן וועגן דעם אויסקלײַב פֿון דײַטשלאַנד נאָך דעם חורבן. דער אָרגאַניזאַטאָר פֿון דער קאמפּאַניע איז שפּעטער אַליין צוריקגעפֿאָרן קיין ישׂראל.

אַ לעבעדיקע אָבער נישט פּשוטע צוקונפֿט

הײַנט רעדט מען אין ייִדישע קהילות פֿון דײַטשלאַנד דײַטש, רוסיש, העברעיִש און אַנדערע שפּראַכן. לעבן אָרטאָדאָקסישע און ליבעראַלע שולן זענען דאָ קולטור־פֿאַריינען, יוגנט־גרופּעס און מענטשן אָן קיין באַשטימטער רעליגיעזער מיטגלידשאַפֿט. די ייִדישע לעבן איז פֿאַרשפּרייט איבערן גאַנצן לאַנד, ניט בלויז אין בערלין. אָבער אַנטיסעמיטיזם און זיכערהייט־פּראָבלעמען בלײַבן שווערע אַרויסרופֿן, באַזונדערס נאָכן אָקטאָבער 2023. דער געשיכטע איז דעריבער איינע פֿון ווידער־אויפֿבוי, פֿאַרשידנקייט און משפּחות וואָס שאַפֿן אַ נײַע היים.

אַלע אַרטיקלען