דער ראָטשילד־שפּיטאָל אין פּאַריז: ייִדישע געשיכטע, חורבן און הײַנטיקע מעדיצין
דער ראָטשילד־שפּיטאָל אין דעם צוועלפֿטן אַראָנדיסמאַן פֿון פּאַריז איז נאָך אַלץ אַ לעבעדיקער מעדיצינישער אינסטיטוט. זײַן אַדרעס איז 5 Rue Santerre, און ער געהערט הײַנט צו דער עפֿנטלעכער נעץ פֿון AP-HP. דאָרט באַהאַנדלט מען עלטערע מענטשן, פּאַציענטן וואָס דאַרפֿן רעהאַביליטאַציע, מענטשן מיט באַהינדערונגען און מענטשן וואָס דאַרפֿן ציינמעדיצינישע הילף. די געשיכטע פֿון דעם אָרט פֿאַרבינדט ייִדישע צדקה מיט דער אַנטוויקלונג פֿון דער פֿראַנצייזישער געזונט־סיסטעם און מיט דעם זכרון פֿון דער נאַצישער רדיפה. מע טאָר אים נישט פֿאַרמישן מיט דער באַזונדערער אַדאָלף־דע־ראָטשילד־קליניק אין נײַנצנטן אַראָנדיסמאַן, וואָס ספּעציאַליזירט זיך אין אויגן־מעדיצין.

אַ שפּיטאָל וואָס אַרבעט נאָך הײַנט
די גרינדונג אין 1852
יעקב, באַקאַנט ווי דזשיימס דע ראָטשילד, און זײַן פֿרוי בעטי האָבן געהאָלפֿן אויפֿשטעלן אַ שפּיטאָל און אַ היים פֿאַר קראַנקע און עלטערע ייִדן אין פּאַריז. דער אינסטיטוט האָט געעפֿנט דעם 25סטן מײַ 1852 אין דער רו דע פּיקפּיס. אין יענער צײַט האָבן אַ סך משפּחות שווער געקענט באַקומען גוטע מעדיצינישע באַהאַנדלונג. דער נײַער אָרט האָט צוגעשטעלט באַהאַנדלונג, שטיצע און אַ סביבה וואָס האָט פֿאַרשטאַנען די באַדערפֿענישן פֿון ייִדישע פּאַציענטן. לויטן ראָטשילד־אַרכיוו זענען דאָרט צווישן 1852 און 1860 אויפֿגענומען געוואָרן אומגעפֿער אַכט טויזנט פּאַציענטן. דאָס ווײַזט אַז די איניציאַטיוו איז געווען אַ ממשותדיקע געזעלשאַפֿטלעכע הילף.
כּשרע עסן און כּבֿוד פֿאַרן מענטש
פֿאַר ייִדישע קראַנקע איז נישט גענוג געווען בלויז אַ בעט און אַ דאָקטער. וויכטיק זענען אויך געווען כּשרע מאכלים, די מעגלעכקייט צו האַלטן געוויסע מינהגים און דער קאָנטאַקט מיט דער משפּחה. דער אינסטיטוט האָט געוואָלט צוזאַמענברענגען די מעדיצינישע וויסן פֿון יענער תּקופֿה מיט רעספּעקט צו דער קהילה. דאָס איז געווען באַזונדערס וויכטיק פֿאַר עלטערע מענטשן וואָס האָבן געדאַרפֿט לענגערע פּלעגע. מען דאַרף אָבער נישט דערציילן בלויז וועגן אַ רײַכער משפּחה. די דאָקטוירים, שוועסטער, אַרבעטער און פּאַציענטן האָבן געגעבן דעם שפּיטאָל זײַן אמתן טײַטש. דערפֿאַר געהערט זײַן געשיכטע צו דער ברייטער געזעלשאַפֿטלעכער געשיכטע פֿון ייִדישן פּאַריז.
אַ נײַער בנין אין 1914
אין אָנהייב פֿונעם צוואַנציקסטן יאָרהונדערט זענען די אַלטע בנינים געוואָרן צו קליין פֿאַר אַ מאָדערנעם שפּיטאָל. עדמאָנד דע ראָטשילד האָט געהאָלפֿן פֿינאַנצירן אַ גרויסע אויפֿבוי לויטן פּלאַן פֿונעם אַרכיטעקט לוסיען בעכמאַן. די נײַע געביידעס זענען אויפֿגעשטעלט געוואָרן צווישן 1912 און 1914 לעבן די גאַסן סאַנטער און פּיקפּיס. דער נײַער שפּיטאָל האָט געעפֿנט אין 1914. בײַ היסטאָרישע בילדער דאַרף מען דעריבער פּינקטלעך אָנווײַזן די דאַטע. אַ פֿאָטאָ פֿון 2011 קען ווײַזן אַן אַלטן פֿאַסאַד, אָבער דאָס איז נישט קיין פֿאָטאָ פֿון 1852. אויך זענען די בילדער פֿון דער אויגן־קליניק אין רו מאַנען נישט די בילדער פֿון דעם שפּיטאָל.
די ערשטע וועלט־מלחמה
די נײַע געביידעס האָבן זיך געעפֿנט דווקא ווען די ערשטע וועלט־מלחמה האָט אָנגעהויבן. דער שפּיטאָל איז דעמאָלט געוואָרן אַן הילפֿס־מיליטערישער שפּיטאָל. ער האָט באַהאַנדלט פֿאַרוווּנדעטע סאָלדאַטן און ציווילע קרבנות אָן אונטערשייד פֿון רעליגיע. אַן אינסטיטוט וואָס איז געבוירן געוואָרן פֿון די באַדערפֿענישן פֿון אַ ייִדישער קהילה האָט אַזוי געדינט אַ ברייטערן ציבור. מלחמה־וווּנדן האָבן געפֿאָדערט אָפּעראַציעס, לאַנגע רעקאָווערי און אַ סך שווערע אַרבעט. נאָך דער מלחמה האָט דער שפּיטאָל ביסלעכווײַז זיך אומגעקערט צו זײַנע ציווילע אויפֿגאַבעס. דאָס ווײַזט ווי פֿאַרבונדן ייִדישע און אַלגעמיינע פֿראַנצייזישע געשיכטע זענען.
די דײַטשישע אָקופּאַציע און די רדיפות
די שווערסטע יאָרן זענען געקומען בעת דער נאַצישער אָקופּאַציע פֿון פֿראַנקרײַך. לויט די אַרכיוון פֿון AP-HP זענען ייִדישע פּאַציענטן אַריבערגעפֿירט געוואָרן פֿונעם לאַגער דראַנסי אין ראָטשילד־שפּיטאָל. אונטער אַ פֿאַרוואַלטונג וואָס די באַזעצער האָבן באַשטעטיקט, האָט דער אָרט געדינט סײַ צו באַהאַנדלונג סײַ צו פֿאַרהאַלטונג. צווישן די פּאַציענטן זענען געווען קינדער, שוואַנגערע פֿרויען און קראַנקע מענטשן וואָס האָבן נאָך אַלץ געקענט ווערן דעפּאָרטירט. עס וואָלט געווען פֿאַלש צו רופֿן דעם אָרט סתּם אַ זיכערער מקלט. מעדיצינישע הילף איז געגאַנגען צוזאַמען מיט דער טראַגישער מאַשינעריע פֿון אַנטיסעמיטישער רדיפה.
די נעמען הינטער די דאָקומענטן
אין די אַרכיוון געפֿינט מען מעשׂיות פֿון באַזונדערע קינדער און משפּחות. אַ קראַנקייט אָדער אַ יונגער עלטער האָט אפֿשר אָפּגעשטופּט אַ דעפּאָרטאַציע, אָבער דאָס האָט נישט געגעבן קיין זיכערקייט. מע מוז אָפּטיילן די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט פֿון די דײַטשישע באַזעצער, פֿון פֿאַרוואַלטער און פֿון באַזונדערע מעדיצינישע אַרבעטער. דערציילונגען וועגן מענטשן וואָס האָבן זיך געפּרוּווט העלפֿן דאַרפֿן ווערן באַשטעטיקט מיט דאָקומענטן. געדענק־טאַבליצעס דערמאָנען הײַנט די פּאַציענטן וואָס מען האָט דעפּאָרטירט. דער שפּיטאָל ווײַזט אַ שרעקלעכן סתּירה: אַ הויז געגרינדעט צו ראַטעווען לעבן קען אונטער אַ טעראָר־רעזשים ווערן אַ טייל פֿון אַ סיסטעם פֿון מעצר און גירוש.
די איבערגאַבע אין 1954
דעם ערשטן יאַנואַר 1954 איז דער שפּיטאָל איבערגעגעבן געוואָרן צו דער עפֿנטלעכער שפּיטאָל־פֿאַרוואַלטונג פֿאַרן סימבאָלישן פּרײַז פֿון איין פֿראַנק. שפּעטער האָט מען רענאָווירט אַלטע פּאַוויליאָנען און אויפֿגעבויט נײַע אָפּטיילונגען. אַלץ מער אויפֿמערקזאַמקייט האָט מען געגעבן רעהאַביליטאַציע, עלטער־מעדיצין און הילף פֿאַר מענטשן מיט באַהינדערונגען. די ענדערונג האָט נישט אויסגעמעקט די ייִדישע אָריגינען. פֿאַרקערט: אַן אינסטיטוט געבוירן פֿון פּריוואַטער צדקה איז געוואָרן אַ טייל פֿון אַ ציבורדיקער מעדיצינישער נעץ פֿאַר מענטשן פֿון אַלע הינטערגרונטן. די אַלטע ציגל־געביידעס שטייען נאָך לעבן די מאָדערנע אָפּטיילונגען.
דער הײַנטיקער אָרט און די פֿאָטאָגראַפֿיעס
דער אָפֿיציעלער אַדרעס איז 5 Rue Santerre, 75012 Paris, און דער צענטראַלער טעלעפֿאָן איז +33 1 40 19 30 00. ציפֿערן וועגן בעטן און פּערסאָנאַל פֿון פֿאַרשידענע וועבזײַטן קומען פֿון פֿאַרשידענע יאָרן; זיי זענען נישט אויטאָמאַטיש גענויע דאַטן פֿאַר 2026. די בילדער אין דעם אַרטיקל ווײַזן אַן עלטערן בנין און דעם מאָדערנעם אַרײַנגאַנג. זיי זענען פֿאָטאָגראַפֿירט געוואָרן אין 2011 דורך LPLT און פּובליקירט אויף Wikimedia Commons אונטער CC BY-SA 3.0. די הויפּט־קוועלער זענען דער ראָטשילד־אַרכיוו, די פֿראַנצייזישע נאַציאָנאַל־ביבליאָטעק און די אַרכיוון פֿון AP-HP. אַזוי קען מען איבערגעבן די קאָמפּליצירטע געשיכטע פֿון צדקה, מלחמה, חורבן און הײַנטיקער רפֿואה.
קוועלער און בילד־קרעדיטן
- Rothschild Archive: The origins in 1852(https://www.rothschildarchive.org/collections/archivists_choice/june_2019_fondation_rothschild_paris_designs_for_social_housing_1905_1906)
- AP-HP: Hôpital Rothschild yesterday(https://rothschild.aphp.fr/lhopital-rothschild-hier/)
- AP-HP: Hospital today(https://www.aphp.fr/hopitaux/rothschild)
- AP-HP Archives: Second World War(https://archives.aphp.fr/challenge-2024-de-a-a-z/)
- BnF: James de Rothschild and the hospital(https://classes.bnf.fr/rothschild/grand/rot_005.htm)
- Wikimedia Commons: historical hospital buildings(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:B%C3%A2timents_Rothschild,_rue_Santerre.JPG)
- Wikimedia Commons: modern hospital entrance(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:H%C3%B4pital_Rothschild_rue_Santerre.JPG)
- Wikipedia (yi) – local-language search(https://yi.wikipedia.org/wiki/Special:Search?search=H%C3%B4pital+Rothschild+Paris)
