Դավիթ թագավոր. աստվածաշնչյան պատմություն, Երուսաղեմ և հնագիտական հետազոտություն

Դավիթ թագավորը հայերեն Վիքիպեդիայում

Դավիթ թագավորը աստվածաշնչյան ավանդույթում, հնագիտության և Երուսաղեմի պատմության մեջ։

Կրոնական հիշողություն և պատմական հարցեր

Դավիթ թագավորը կարևոր տեղ է զբաղեցնում հուդայականության, քրիստոնեության և իսլամի ավանդույթներում, թեև այդ կրոնները նրա մասին տարբեր պատկերացումներ ունեն։ Աստվածաշնչի Սամուելի, Թագավորությունների և Տարեգրությունների գրքերում նա ներկայացվում է որպես հովիվ, երաժիշտ, զինվորական առաջնորդ և թագավոր, որի անունը կապված է Երուսաղեմի ու հետագա արքայական տոհմի հետ։ Սաղմոսների գրքի բազմաթիվ ստեղծագործություններ ավանդաբար նույնպես կապվում են Դավթի անվան հետ։ Սակայն պատմաբանը պետք է տարբերակի հին գրական տեքստերը, դարերի ընթացքում ձևավորված կրոնական մեկնաբանությունները և հնագիտական նյութական ապացույցները։ Այս աղբյուրները կարող են փոխադարձաբար լուսաբանել միմյանց, բայց չեն հաստատում նույն փաստերը։ Դավթի ենթադրյալ գահակալումը սովորաբար տեղադրվում է մ.թ.ա. տասներորդ դարում, իսկ նրա պետության չափերն ու կառավարման համակարգը մնում են քննարկման առարկա։

JRSM 170217 Tel Dan Stele.jpg – Oren Rozen
JRSM 170217 Tel Dan Stele.jpg · Photo: Oren Rozen · Wikimedia Commons · Photo / licence

Հին Իսրայելի և Հուդայի աշխարհը

Դավթի մասին պատմությունները տեղի են ունենում հարավային Լևանտի այնպիսի միջավայրում, որտեղ կային լեռնային գյուղեր, գյուղատնտեսական բնակավայրեր, ծովափնյա քաղաքներ և հարևան քաղաքական խմբավորումներ։ Այդ ժամանակաշրջանի սահմանները չի կարելի նույնացնել ժամանակակից պետությունների քարտեզների հետ։ Մարդիկ առևտուր էին անում, պայմանավորվում, պատերազմում և տեղափոխվում տարբեր վայրեր։ Հնագետները ուսումնասիրում են կավեղենը, ամրությունները, գործիքները, բնակելի շենքերի մնացորդները և արձանագրությունները՝ հասկանալու հասարակության կառուցվածքը։ Երբեմն կիրառվում է նաև ռադիոածխածնային թվագրումը։ Փղշտացիների մասին տեղեկություններ կան ոչ միայն աստվածաշնչյան տեքստերում, այլև նյութական մշակույթի հետազոտություններում։ Սակայն որևէ հնագույն քաղաքի հայտնաբերումը ինքնաբերաբար չի հաստատում յուրաքանչյուր պատմական դրվագ։ Հետազոտությունը պահանջում է տարբեր տվյալների համադրություն։

Սամուելը, Սավուղը և երիտասարդ հովիվը

Սամուելի առաջին գրքի համաձայն՝ Սամուել մարգարեն Դավթին, Բեթղեհեմցի Հեսսեի կրտսեր որդուն, օծում է որպես ապագա թագավոր։ Պատմությունը շեշտում է մարդու արտաքին դիրքի և ներքին հատկանիշների տարբերությունը։ Ավելի ուշ Դավիթը հայտնվում է Սավուղ թագավորի շրջապատում որպես երաժիշտ, իսկ նրանց հարաբերությունները աստիճանաբար բարդանում են։ Այս դրվագները կարևոր են կրոնական ընթերցողների համար, քանի որ խոսում են ընտրության, համարձակության և պատասխանատվության մասին։ Բայց անկախ փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են յուրաքանչյուր խոսակցությունը, մեզ հասած չեն։ Ուստի հնարավոր է գնահատել տեքստի բարոյական նշանակությունը՝ միաժամանակ ընդունելով դրա գրական և պատմական սահմանները։ Այդ մոտեցումը հատկապես կարևոր է հին աղբյուրների հետ աշխատելիս։

Դավիթն ու Գողիաթը արվեստում

Դավթի և Գողիաթի հանդիպումը դարձել է համաշխարհային մշակույթի հայտնի պատմություններից մեկը։ Սամուելի գրքի նկարագրությամբ՝ երիտասարդ մարտիկը պարսատիկով և քարերով դիմադրում է ծանր զինված հակառակորդին։ Հետագա դարերում այս պատմությունը մեկնաբանվել է որպես համարձակության և հնարամտության հաղթանակ թվացյալ առավել ուժի նկատմամբ։ Նկարիչներն ու քանդակագործները ստեղծել են բազմաթիվ պատկերներ, սակայն դրանք չեն կարող ներկայացվել որպես մ.թ.ա. տասներորդ դարի դեպքի լուսանկարներ կամ անմիջական վկայություններ։ Հետազոտողները համեմատում են նաև տարբեր ձեռագրերի տեքստային տարբերակները և հին Մերձավոր Արևելքի հերոսական պատմությունների ավանդույթները։ Գեղարվեստական ազդեցությունը և պատմական ապացույցը տարբեր հարցեր են, և դրանց խառնումը չի օգնում ընթերցողին։

Սավուղի հետ հակամարտությունը

Աստվածաշնչյան Դավիթը իշխանության չի հասնում խաղաղ ու պարզ ժառանգության ճանապարհով։ Պատմությունները նկարագրում են փախուստ, դաշնակիցների որոնում, քաղաքական հակամարտություններ և դժվար բարոյական ընտրություններ։ Որոշ դրվագներում Դավիթը հրաժարվում է սպանել Սավուղին, երբ դրա հնարավորությունը ունի, իսկ ուրիշ հատվածներում երևում են պատերազմի ծանր հետևանքները։ Սավուղի մահից հետո Դավիթը, ըստ պատմության, նախ իշխում է Քեբրոնից, ապա ընդլայնում իր իշխանությունը։ Այս հերթականության բոլոր մանրամասները հնագիտական եղանակով հաստատել հնարավոր չէ։ Սակայն աղբյուրը ցույց է տալիս, թե հին հեղինակներն ինչպես էին խորհում իշխանության օրինականության, հավատարմության և անձնական պատասխանատվության մասին։ Թագավորություն ստեղծելը միայն մի հերոսի ուժի հարց չէր։

City of David Excavation site.jpg – Davidbena
City of David Excavation site.jpg · Photo: Davidbena · Wikimedia Commons · Photo / licence

Երուսաղեմի դերը

Սամուելի գրքերը Դավթին վերագրում են Երուսաղեմի գրավումը և քաղաքի վերածումը արքայական կենտրոնի։ Ըստ ավանդույթի՝ այնտեղ է տեղափոխվում նաև Ուխտի տապանակը, ինչը քաղաքին տալիս է հատուկ կրոնական նշանակություն։ Երուսաղեմը բազմիցս կառուցվել, ավերվել և վերակառուցվել է, ուստի ամեն հնագույն շինության թվագրումը չափազանց բարդ է։ Այսօր Դավթի քաղաք անունով հայտնի շրջանում իրականացվում են կարևոր պեղումներ։ Սակայն տեղանքի ներկայիս անվանումը ապացույց չէ, որ բոլոր հայտնաբերված շենքերն անմիջապես պատկանել են Դավթին։ Գիտնականները քննարկում են պարիսպների տարիքը, քաղաքի բնակչության հնարավոր չափը և վաղ վարչական համակարգերը։ Կարելի է հարգել Երուսաղեմի հոգևոր նշանակությունը՝ միաժամանակ ազնիվ ներկայացնելով հնագիտական անորոշությունները։

Դավթի տան գաղափարը

Սամուելի երկրորդ գրքում նկարագրվում է խոստում, որ Դավթի արքայական տունը շարունակություն կունենա։ Դավթի տուն արտահայտությունը հետագա դարերում ազդեց իշխանության օրինականության և արդար ապագա ղեկավարի մասին պատկերացումների վրա։ Հուդայականության մեջ ձևավորվեցին Դավթի սերնդից սպասվող մեսիական փրկչի տարբեր մեկնաբանություններ։ Քրիստոնեությունը նույն թեմայի որոշ գրություններ կարդում է իր աստվածաբանական շրջանակում, իսկ իսլամում Դաուդը հարգվում է որպես մարգարե և թագավոր։ Այս ավանդույթները նույնը չեն և չպետք է միաձուլվեն մեկ պատմության մեջ։ Նրանց ընդհանուր հատկանիշն այն է, որ Դավթի կերպարով մտածել են արդարության, իշխանության և հավատքի փոխհարաբերության մասին։

Թել Դանի արձանագրությունը

1993 և 1994 թվականներին Իսրայելի հյուսիսում՝ Թել Դանում, հայտնաբերվեցին արամեերեն արձանագրության բեկորներ։ Այն սովորաբար թվագրվում է մ.թ.ա. իններորդ դարով։ Հատկապես հայտնի դարձավ մի արտահայտություն, որը բազմաթիվ գիտնականներ կարդում են որպես Դավթի տուն։ Եթե այս ընթերցումը ճիշտ է, արձանագրությունը վկայում է, որ Դավթի անունով տոհմի մասին գիտեին նաև աստվածաշնչյան գրականությունից դուրս։ Սակայն այն կազմվել է Դավթին վերագրվող ժամանակաշրջանից ուշ և նրա անձնական կենսագրությունը չէ։ Այն չի հաստատում Գողիաթի պատմությունը, բոլոր պատերազմները կամ թագավորության սահմանները։ Հետազոտողները քննարկում են նաև տեքստի վերականգնումը և քաղաքական համատեքստը։ Գտածոյի ուժը հենց սահմանափակ, բայց կարևոր տեղեկության մեջ է։

Պատմաբանների տարաձայնությունները

Որքան մեծ և կազմակերպված էր Հուդայի վաղ քաղաքական կազմավորումը մ.թ.ա. տասներորդ դարում։ Որոշ հետազոտողներ շեշտում են ամրությունների, մեծ շենքերի և վարչական համակարգի հնարավոր ապացույցները։ Մյուսները ենթադրում են ավելի համեստ լեռնային իշխանություն, որի մասին հետագա գրական հիշողությունը ընդարձակ պատկեր է ստեղծել։ Տարբերությունները հաճախ կապված են կավեղենի ու կառույցների թվագրման մեթոդների հետ։ Մեծ պատի հայտնաբերումը դեռ բավարար չէ այն Դավթի պալատ կոչելու համար։ Միաժամանակ որոշակի անձի անունով գրության բացակայությունը ինքնաբերաբար չի ապացուցում, որ նա չի գոյություն ունեցել։ Պատմական գիտությունը կառուցվում է տվյալների համադրմամբ, հրապարակային քննադատությամբ և նոր փաստերի լույսի ներքո կարծիք փոխելու պատրաստակամությամբ։

Excavations in the City of David (6388957223).jpg – Ian Scott
Excavations in the City of David (6388957223).jpg · Photo: Ian Scott · Wikimedia Commons · Photo / licence

Սաղմոսներ և երաժշտություն

Դավիթը հին պատմություններում ներկայանում է որպես երաժիշտ, իսկ Սաղմոսների գիրքը ավանդաբար կապվում է նրա հեղինակության հետ։ Սակայն ժամանակակից բանասիրությունը ցույց է տալիս, որ հավաքածուն կազմավորվել է երկար ժամանակի ընթացքում և պարունակում է տարբեր շրջափուլերի ստեղծագործություններ։ Հնարավոր չէ գիտական վստահությամբ նրան վերագրել բոլոր սաղմոսների հեղինակությունը։ Այդ սահմանափակումը չի նվազեցնում գրքի հոգևոր դերը։ Սաղմոսները ընթերցվում և երգվում են սինագոգներում, եկեղեցիներում և անձնական աղոթքի ընթացքում։ Դրանք ոգեշնչել են կոմպոզիտորների, գրողների և թարգմանիչների։ Դավթի կերպարը դարձել է երաժշտության, զղջման և հույսի խորհրդանիշ։ Կարևոր է առանձնացնել տեքստերի կազմավորման պատմությունը և հավատացյալ համայնքների կենդանի օգտագործումը։

Իշխանություն, սխալ և պատասխանատվություն

Աստվածաշունչը Դավթին չի նկարագրում որպես անսխալական թագավոր։ Բերսաբեի և Ուրիայի հետ կապված պատմությունը, Նաթան մարգարեի քննադատությունը և Աբեսաղոմի ապստամբությունը ցույց են տալիս իշխանության վտանգավոր կողմերը։ Այս դրվագները ժամանակակից դատական փաստաթղթեր չեն, բայց բարձրացնում են հստակ բարոյական հարցեր։ Կարո՞ղ է ղեկավարն իր հեղինակությամբ ազատվել պատասխանատվությունից։ Ինչպե՞ս է հասարակությունը արձագանքում իշխանության չարաշահմանը։ Հետագա մեկնաբանություններում հաճախ ընդգծվում են Դավթի զղջումն ու ցավը։ Նրա կերպարը միավորում է ռազմական հաջողությունը, ընտանեկան ողբերգությունը և բարոյական պարտավորությունը։ Հենց այս բարդությունն է պատճառներից մեկը, որ պատմությունը շարունակում է քննարկվել տարբեր դարերում։

Դավթի ավանդական գերեզմանը

Երուսաղեմի Սիոն լեռան վրա կա մի վայր, որն ավանդաբար հայտնի է որպես Դավիթ թագավորի գերեզման։ Այն կարևոր է ուխտավորների և տեղական կրոնական համայնքների համար։ Սակայն հնագիտությունը չի հաստատել, որ պատմական Դավիթը թաղված է հենց ներկայիս շենքում։ Տարածքի ճարտարապետությունն ու պաշտամունքային սովորույթները ձևավորվել են դարերի ընթացքում։ Լուսանկարները ներկայացնում են ժամանակակից հիշատակի վայր, այլ ոչ ապացուցված թաղման պալատ մ.թ.ա. տասներորդ դարից։ Լուսանկարների մակագրությունները պետք է հստակ տարբերակեն ավանդական նույնացումը և գիտական հաստատումը։ Այդ ճշգրտությունը չի նսեմացնում վայրի կրոնական նշանակությունը, այլ օգնում է ընթերցողին ճիշտ հասկանալ այն։

Անունը ժամանակակից մշակույթում

Դավթի անունը հանդիպում է Իսրայելի և հրեական սփյուռքի փողոցների, դպրոցների, աղոթքների, երգերի ու մշակութային կազմակերպությունների անուններում։ Վեցաթև աստղը, որը հայտնի է որպես Դավթի աստղ, լայնորեն դարձավ հրեական ինքնության խորհրդանիշ ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում։ Հուսալի ապացույց չկա, որ այդ նշանը եղել է պատմական թագավորի անձնական զինանշանը։ Հին Երուսաղեմի ուսումնասիրությունը երբեմն առնչվում է ժամանակակից քաղաքական վեճերին, ուստի անհրաժեշտ է զգուշություն։ Ոչ մի առանձին հնագիտական առարկա չպետք է վերածվի ամբողջական ու անվիճելի քաղաքական հայտարարության։ Հին տեքստերը կարող են ունենալ մեծ մշակութային արժեք նույնիսկ այն դեպքում, երբ դրանց բոլոր մանրամասները չեն հաստատվում նյութական աղբյուրներով։

Եզրակացություն

Դավթի պատմությունը միավորում է հին գրականությունը, կրոնական հիշողությունը և հնագիտական ուսումնասիրությունները։ Թել Դանի արձանագրությունը կարևոր արտաքին վկայություն է Դավթի տան անվան համար, սակայն չի լուծում վաղ թագավորության բոլոր խնդիրները։ Երուսաղեմի և շրջակա վայրերի պեղումները հարստացնում են գիտելիքը, բայց նաև նոր հարցեր են առաջացնում։ Հուդայականությունը, քրիստոնեությունը և իսլամը պահպանել են տարբեր մեկնաբանություններ, որոնք պետք է ներկայացվեն իրենց առանձնահատկություններով։ Պատասխանատու պատմական հոդվածը ոչ ամբողջական վստահություն է խոստանում, ոչ էլ մերժում է ավանդույթը։ Այն բացատրում է աղբյուրների արժեքը, դրանց սահմանները և Դավթի կերպարի երկարատև մարդկային ու մշակութային ազդեցությունը։

Sources · מקורות · Quellen

Հուդայականություն