Իսրայելի տասներկու ցեղերը. աստվածաշնչյան ավանդույթ, պատմություն և մշակութային հիշողություն

Իսրայելի տասներկու ցեղերը կարևոր տեղ ունեն Եբրայական Աստվածաշնչում, հրեական կրոնական մտածողության և Մերձավոր Արևելքի պատմական հիշողության մեջ։ Նրանց մասին պատմությունը միավորում է ընտանիքի ծագումնաբանությունը, բնակության վայրերի անունները, կրոնական պարտականությունները և տարբեր համայնքների …

Տասներկու անուն և մեկ ժողովրդի գաղափար

Իսրայելի տասներկու ցեղերը կարևոր տեղ ունեն Եբրայական Աստվածաշնչում, հրեական կրոնական մտածողության և Մերձավոր Արևելքի պատմական հիշողության մեջ։ Նրանց մասին պատմությունը միավորում է ընտանիքի ծագումնաբանությունը, բնակության վայրերի անունները, կրոնական պարտականությունները և տարբեր համայնքների միասնական լինելու գաղափարը։ Ծննդոց գրքի համաձայն՝ Հակոբը ստացավ նաև Իսրայել անունը, իսկ նրա տասներկու որդիները ներկայացվեցին որպես ցեղերի նախահայրեր։ Այս պատմությունը հավատքի և մշակույթի համար մեծ նշանակություն ունի, սակայն այն չի կարելի նույնացնել տվյալ ժամանակի մարդահամարի կամ վարչական արձանագրության հետ։ Պատմաբանները փորձում են պարզել, թե արդյոք գոյություն է ունեցել հենց տասներկու ինքնուրույն խմբերից կազմված միություն, և ինչպես են ձևավորվել մեզ հայտնի անունները։ Այդ հարցերն ուսումնասիրելու համար նրանք համադրում են հին տեքստերը, եգիպտական ու ասորական արձանագրությունները, բնակավայրերի հնագիտական հետքերը և գրական ավանդությունների տարբեր շերտերը։ Այդ տարբերակումը կարևոր է նյութը ճշգրիտ ներկայացնելու համար։

Հակոբի ընտանիքն ու մայրերի դերը

Ծննդոց գրքում նկարագրվում են Հակոբի հարաբերությունները Լիայի, Ռաքելի, Բիլհայի և Զիլփայի հետ։ Նրա որդիների ավանդական անուններն են Ռուբեն, Շմավոն կամ Սիմեոն, Ղևի, Հուդա, Դան, Նեփթաղի, Գադ, Աշեր, Իսաքար, Զաբուղոն, Հովսեփ և Բենիամին։ Մայրերի պատմություններն անբաժանելի են ամբողջ պատմությունից, քանի որ ընտանեկան մրցակցությունը, անհամաձայնությունները, բաժանումը և հաշտությունը ձևավորում են իրադարձությունների ընթացքը։ Նշվում է նաև Դինան, որը հիշեցնում է, որ Հակոբի ընտանիքն ավելի լայն էր, քան միայն տղամարդկանց անունների ցանկը։ Հետագայում որդիների անունները սկսեցին օգտագործվել հասարակական խմբերի, բնակավայրերի և կրոնական դերերի համար։ Սակայն առանձին պատմական խմբի կենսաբանական ծագումը մեկ կոնկրետ մարդուց հնարավոր չէ անկախ աղբյուրներով հաստատել։ Հին հասարակություններում ծագումնաբանությունը հաճախ նաև ընդհանուր ինքնությունն ու փոխադարձ պարտավորությունը նկարագրելու միջոց էր։ Այն կարող էր մարդկանց միավորել պատմական հիշողության միջոցով։

Mosaik der zwölf Stämme an einer Synagoge in Jerusalem
Mosaik der zwölf Stämme an einer Synagoge in Jerusalem · Ori229 · Public domain · Wikimedia Commons / Lizenz

Ինչու են ցեղերի ցուցակները տարբեր

Աստվածաշնչի տարբեր հատվածներում ցեղերի անունները միշտ նույն կերպ չեն թվարկվում։ Մի դեպքում Հովսեփն է նշվում, իսկ մեկ այլ դեպքում առանձին հանդես են գալիս նրա որդիները՝ Եփրեմը և Մանասեն։ Այս տարբերությունը կապված է ընտանիքի անդամների ցանկի և տարածքների բաժանման նկարագրության տարբեր նպատակների հետ։ Հովսեփը Հակոբի որդիներից մեկն է, սակայն Եփրեմն ու Մանասեն առանձնահատուկ դեր են ստանում բնակավայրերի պատմության մեջ։ Ղևին, հակառակը, կապված է սրբավայրի ծառայության և մյուս ցեղերի տարածքներում գտնվող քաղաքների հետ, ոչ թե մեկ միասնական մեծ հողատարածքի։ Այդ պատճառով տասներկու տարածքային միավորների գաղափարը կարող էր պահպանվել տարբեր անուններով։ Ցեղերի հերթականությունը փոխվում է նաև օրհնություններում, ճամբարի նկարագրություններում և մարգարեական պատկերներում։ Յուրաքանչյուր տեքստ ունի իր գրական ու կրոնական նպատակը։ Տարբերությունները ոչ թե պետք է թաքցնել, այլ ուսումնասիրել՝ հասկանալու ավանդույթի զարգացման պատմությունը։

Տարածքները ըստ Հեսուի գրքի

Հեսուի գիրքը նկարագրում է տարածքների բաժանումը Հորդանան գետի երկու կողմերում։ Հուդան կապվում է հարավային լեռնաշխարհի, Բենիամինը՝ նրանից հյուսիս ընկած շրջանի, իսկ Եփրեմն ու Մանասեի մի մասը՝ կենտրոնական բարձրավանդակի հետ։ Ռուբենը, Գադը և Մանասեի մյուս մասը ներկայացվում են Հորդանանից արևելք։ Հյուսիսային շրջաններում հիշատակվում են Նեփթաղին, Աշերը, Իսաքարը և Զաբուղոնը։ Դանի մասին ավանդույթները բարդ են. մի պատմություն նրան կապում է ծովափնյա հարթավայրին մոտ տարածքի հետ, իսկ մեկ այլ պատմություն խոսում է խմբի դեպի հյուսիս տեղափոխվելու մասին։ Սիմեոնի տարածքը սերտորեն կապված է Հուդայի հարավի հետ։ Ժամանակակից քարտեզները հաճախ օգտագործում են հստակ գունավոր սահմաններ, սակայն դրանք հին գրական նկարագրությունների վերակառուցումներ են։ Հնագետները չեն գտել այնպիսի վարչական քարտեզ, որը հաստատեր բոլոր այդ սահմանները։ Նույնիսկ աստվածաշնչյան պատմությունը խոսում է վիճելի քաղաքների և այլ բնակչությունների ներկայության մասին։

Ռուբեն, Սիմեոն, Ղևի և Հուդա

Ռուբենը ներկայացվում է որպես Հակոբի առաջնեկ, և նրա հետ կապված տարածքային հիշողությունները հիմնականում տեղադրվում են Մեռյալ ծովից արևելք։ Սիմեոնը կապվում է Բեեր Շևայի շրջանի և Հուդայի հարավի հետ, սակայն որոշ ուշ ցուցակներում նրա առանձին քաղաքական նշանակությունը նվազում է։ Ղևին առանձնանում է կրոնական դերով։ Ղևտացիներին վերագրվում են սրբավայրի ծառայություններ և մյուս խմբերի միջև բաշխված քաղաքներ։ Ահարոնի ընտանիքը հատուկ տեղ է զբաղեցնում քահանայական ավանդության մեջ։ Հուդան հետագայում վերածվում է հարավի կարևոր քաղաքական անունի՝ կապված Երուսաղեմի, Դավթի դինաստիայի և հրեաների անվան պատմական զարգացման հետ։ Սակայն այդ երևույթները տեղի են ունեցել տարբեր ժամանակներում։ Սխալ կլիներ հետագա թագավորությունների հաստատությունները առանց ապացույցների տեղափոխել Հակոբի ընտանիքի պատմված ժամանակաշրջան։ Գրական ավանդույթն ու քաղաքական պատմությունը պետք է ուսումնասիրել՝ դրանց միջև եղած կապերն ու տարբերությունները նկատելով։

Դան, Նեփթաղի, Գադ և Աշեր

Դանի ցեղի մասին պատմությունը հետաքրքիր է, որովհետև Դատավորաց գրքում նկարագրվում է մարդկանց մի խմբի տեղափոխությունը նախկին բնակավայրից դեպի հյուսիս։ Այդ պատճառով նույն անունը հանդիպում է տարբեր աշխարհագրական միջավայրերում։ Նեփթաղին ավանդաբար կապվում է Գալիլեայի և Գալիլեայի լճի հարակից շրջանների հետ։ Գադը գտնվում է Հորդանանի արևելյան կողմի պատմական պատկերներում, ինչը ցույց է տալիս, որ աստվածաշնչյան աշխարհագրությունը չի սահմանափակվում գետի արևմտյան ափով։ Աշերը կապված է հյուսիսային ծովափի և բերրի հողերի հետ։ Ցեղերի օրհնություններում օգտագործվում են կենդանիների, սննդի, ուժի և շարժման բանաստեղծական պատկերներ։ Ավելի ուշ արվեստագետները դրանք վերածել են խճանկարների և կրոնական զարդերի խորհրդանշանների։ Սակայն ժամանակակից խճանկարն ապացույց չէ, թե երկաթի դարում ցեղերի դրոշներն իրականում այդպես էին տեսք ունենում։ Այն հավաստի վկայություն է ավանդության գեղարվեստական ընկալման մասին։

Merenptah-Stele: frühe außerbiblische Nennung Israels
Merenptah-Stele: frühe außerbiblische Nennung Israels · Wikimedia Commons · check file page for credit · Wikimedia Commons / Lizenz

Իսաքար, Զաբուղոն, Հովսեփ և Բենիամին

Իսաքարն ու Զաբուղոնը բազմաթիվ ցուցակներում հիշատակվում են իրար մոտ, սակայն ունեն սեփական աշխարհագրական և գրական բնութագրերը։ Ավելի ուշ մեկնաբանությունները Զաբուղոնին հաճախ կապում են առևտրի, իսկ Իսաքարին՝ գյուղատնտեսության կամ ուսման հետ։ Հովսեփը Ծննդոց գրքում առանձնահատուկ մեծ տեղ ունի։ Նրա Եգիպտոս տեղափոխվելու, իշխանության հասնելու և եղբայրների հետ հաշտվելու պատմությունը վերաբերում է ընտանիքի կորստին, ներողամտությանը և գոյատևմանը։ Նրա որդիները՝ Եփրեմն ու Մանասեն, կարևոր են կենտրոնական տարածքների և հյուսիսային թագավորության մասին պատմություններում։ Բենիամինը կապվում է Հուդայի և կենտրոնական լեռնաշխարհի միջև գտնվող ռազմավարական շրջանի հետ։ Սավուղ թագավորի մասին պատմությունները նրան տալիս են քաղաքական նշանակություն։ Այս նկարագրությունները տարբեր դարերի և ժանրերի աղբյուրներից են։ Դրանք չեն կարող ծառայել որպես ժամանակակից մարդկանց որևէ կոնկրետ աստվածաշնչյան ցեղի պատկանելության կենսաբանական ապացույց։

Ճամբարը, սրբավայրը և տասներկու քարերը

Թվոց գիրքը նկարագրում է ցեղերի կազմակերպված ճամբար, որի կենտրոնում գտնվում է սրբավայրը։ Ղևտացիներն ունեն հատուկ կրոնական պարտականություններ։ Ելից գրքի քսանութերորդ գլխում նկարագրվում է քահանայապետի կրծքազարդը, որի տասներկու թանկարժեք քարերը կապված են ցեղերի անունների հետ։ Այդ պատկերն աստիճանաբար դարձել է հրեական արվեստի հայտնի խորհրդանիշներից մեկը։ Այն արտահայտում է ամբողջ ժողովրդի մասնակցության և ընդհանուր պատասխանատվության գաղափարը. ոչ մի առանձին խումբ չի փոխարինում բոլորին։ Նման պատկերներ հանդիպում են սինագոգներում, ձեռագրերում, գրքերում և ծիսական իրերի վրա։ Կրոնական իմաստը չի պահանջում յուրաքանչյուր մանրուքի հնագիտական հաստատում։ Հավատքի պատմությունը խոսում է սրբության ու միասնության մասին, իսկ պատմաբանը փորձում է պարզել իրական հաստատությունների ժամանակը և գործունեությունը։ Երկու մոտեցումներն էլ կարելի է ներկայացնել հարգալից և հստակ՝ առանց դրանք խառնելու։

Մերնեպթահի արձանագրությունը և հնագիտությունը

Եգիպտոսի Մերնեպթահ փարավոնի կոթողի արձանագրությունը, որը թվագրվում է մ.թ.ա. տասներեքերորդ դարի վերջով, սովորաբար համարվում է Իսրայել անվան ամենավաղ լայնորեն ընդունված ոչ աստվածաշնչյան հիշատակումը։ Այն խոսում է Քանանում Իսրայել անվամբ խմբի մասին, բայց չի թվարկում տասներկու ցեղ և չի հաստատում Հեսուի գրքի բոլոր սահմանները։ Կենտրոնական բարձրավանդակի բնակավայրերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս փոփոխություններ երկաթի դարի սկզբում։ Գիտնականները քննարկում են, թե ինչպես ձևավորվեցին այն ինքնությունները, որոնք հետագայում հայտնի դարձան որպես իսրայելական և հուդայական։ Դեռ կան կարևոր հարցեր, որոնց պատասխանը միանշանակ չէ։ Կոթողի իրական լուսանկարը հոդվածի համար արժեքավոր է, որովհետև ընթերցողը տեսնում է պահպանված հնագույն առարկա։ Միաժամանակ պատկերը պետք է ուղեկցվի բացատրությամբ, թե ինչ է հաստատում այդ արձանագրությունը և ինչ չի կարող հաստատել։

Իսրայելի և Հուդայի թագավորությունները

Թագավորությունների մասին աստվածաշնչյան գրքերը նկարագրում են հյուսիսային Իսրայելի և հարավային Հուդայի քաղաքական բաժանումը։ Ավելի վաղ միասնական թագավորության ծավալն ու կառուցվածքը շարունակում են քննարկվել պատմաբանների կողմից, մինչդեռ հետագա թագավորությունները հնագիտական և գրավոր աղբյուրներով ավելի լավ են հայտնի։ Մ.թ.ա. ութերորդ դարում Ասորեստանի տարածումը ծանր հետևանքներ ունեցավ հյուսիսային թագավորության համար։ Սամարիան ընկավ մոտավորապես մ.թ.ա. 722–720 թվականներին, և հաջորդեցին տեղահանություններ ու վարչական փոփոխություններ։ Հուդան գոյատևեց ավելի երկար՝ մինչև Բաբելոնի նվաճումը մ.թ.ա. վեցերորդ դարի սկզբին, երբ Երուսաղեմն ու Առաջին տաճարը ավերվեցին։ Կորած տասը ցեղերի մասին հետագա պատմությունները կապվում են այդ աղետների հիշողության հետ։ Սակայն բոլոր բնակիչների անհետացումը պատմական փաստ համարել չի կարելի. մարդիկ մնացին, տեղափոխվեցին և շարունակեցին ապրել փոփոխվող համայնքներում։

Կորած ցեղերի մասին ավանդույթներ

Դարերի ընթացքում ձևավորվեցին պատմություններ, ըստ որոնց կորած ցեղերի սերունդները բնակվել են Ասիայի, Աֆրիկայի և այլ հեռավոր շրջաններում։ Որոշ համայնքներ նման ծագման մասին պատկերացումները պահպանում են որպես սեփական կրոնական ինքնության կարևոր մաս։ Մյուս ենթադրությունները ներկայացվել են ճանապարհորդների կամ արտաքին հեղինակների կողմից։ Համայնքների հիշողությանը պետք է վերաբերվել հարգանքով, բայց պատմական շարունակական ծագումը հաստատելու համար պահանջվում են անկախ աղբյուրներ, փաստաթղթեր և մանրամասն ժամանակագրություն։ Գենետիկական թեստերը միայնակ չեն կարող ժամանակակից մարդու պատկանելությունը հաստատել մեկ կոնկրետ աստվածաշնչյան ցեղի, որովհետև այդ բոլոր ցեղերի վստահելի համեմատական նմուշներ չկան։ Սամարացիները նույնպես պահպանում են իրենց հին իսրայելական շարունակականության ավանդույթները։ Պատմագիտությունը կարող է բացատրել ինքնության արժեքը՝ միաժամանակ զատելով այն այն փաստերից, որոնք հնարավոր է ստուգել։

Mosaik der zwölf Stämme im Jüdischen Viertel Jerusalems
Mosaik der zwölf Stämme im Jüdischen Viertel Jerusalems · zeevveez · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons / Lizenz

Երուսաղեմի խճանկարներն ու խորհրդանշանները

Երուսաղեմում պահպանվում են արվեստի գործեր, որոնցում ներկայացված են ցեղերի խորհրդանշանները։ Գիվաթ Մորդեխայ թաղամասի սինագոգի ճակատային խճանկարում պատկերված են տասներկու նշաններ, իսկ Հին քաղաքի Հրեական թաղամասում կարելի է տեսնել թեմայի այլ գեղարվեստական մեկնաբանություններ։ Դրանք նկարահանված իրական վայրեր են և պատմամշակութային կայքի համար ավելի արժեքավոր են, քան թեմային չառնչվող համակարգչային պատկերները։ Սակայն լուսանկարի գրությունը պետք է նշի ստեղծագործության տեղը, լուսանկարչի անունը և օգտագործման արտոնագիրը։ Նման խճանկարները ստեղծվել են աստվածաշնչյան պատմության նկարագրած ժամանակներից անհամեմատ ավելի ուշ։ Առյուծը, գայլը, եղջերուն և բույսերը ներկայացնում են տեքստերի ավելի ուշ խորհրդանշական ընթերցումները։ Դրանք չեն ապացուցում, որ հին ցեղերն ունեցել են հենց այդ տեսակի դրոշներ կամ պետական զինանշաններ։ Ճիշտ ներկայացման դեպքում արվեստը օգնում է հասկանալ ավանդության կենդանի ազդեցությունը։

Հուդայականություն, քրիստոնեություն և իսլամ

Հուդայականության մեջ ցեղերի անունները կապված են Թորայի, մարգարեական գրքերի, պաշտամունքի և Իսրայելի ապագա հավաքման հույսի հետ։ Քրիստոնեությունը նույնպես օգտագործել է այդ պատկերները՝ երբեմն համեմատելով տասներկու ցեղերը տասներկու առաքյալների խորհրդանշական թվի հետ։ Իսլամական ավանդույթում կարևոր տեղ ունեն Հակոբի, Հովսեփի և Իսրայելի որդիների մասին պատմությունները։ Ղուրանում ևս հիշատակվում են Իսրայելի որդիների տասներկու խմբերը։ Այնուամենայնիվ, երեք կրոնների տեքստերն ու աստվածաբանական մեկնաբանությունները նույնը չեն։ Անհրաժեշտ է նշել նրանց ընդհանուր թեմաներն ու իրական տարբերությունները։ Նման համեմատությունը կարող է հարստացնել ընթերցողի գիտելիքները, եթե հնագույն հասարակությունների վրա չեն պարտադրվում մեր օրերի քաղաքական կամ ազգային կատեգորիաները։ Տարբեր կրոնական ավանդույթների հանդեպ հարգալից վերաբերմունքը չի նշանակում պատմական քննադատության հրաժարում։

Համալսարանական հետազոտություններ և ժամանակակից նշանակություն

Հետազոտող Էնդրյու Տոբոլովսկին նշել է, որ աստվածաշնչյան որոշ վաղ ցուցակներ կարող են պահպանել ցեղերի այլ համակցություններ, քան հետագայում հաստատված տասներկու անունների ամբողջական ցանկը։ Դեբորայի երգը, Հակոբի օրհնությունները և Մովսեսի օրհնությունները կարևոր նյութ են այդ տարբերությունները ուսումնասիրելու համար։ Մասնագետները քննարկում են՝ արդյոք ցեղերի համակարգը արտացոլում է վաղ քաղաքական հաստատություն, թե ավելի ուշ գրական միավորում է տարբեր տարածաշրջանների հիշողությունները։ Այս հարցում անհրաժեշտ է խուսափել ծայրահեղ պարզեցումներից։ Ժամանակակից Իսրայելի բնակչությունը հնարավոր չէ գիտականորեն բաժանել տասներկու հաստատված կենսաբանական խմբերի։ Հրեական համայնքները ունեն տարբեր լեզուներ, գաղթի ուղիներ, սովորույթներ և պատմություններ, իսկ Իսրայելի ամբողջ հասարակությունն ավելի բազմազան է։ Աստվածաշնչյան հատվածների, համալսարանական ուսումնասիրությունների և Երուսաղեմի իրական արվեստի գործերի համադրումը թույլ է տալիս հասկանալ, թե ինչու են տասներկու ցեղերը մինչև այսօր պահպանել իրենց կարևորությունը։

Wikipedia · Israel · University research