אַנע פֿראַנק: איר לעבן, די באַהאַלטעניש און איר טאָגבוך

אַ היסטאָרישער אַרטיקל אויף ייִדיש וועגן אַנאַ פֿראַנק, איר משפּחה אין אַמסטערדאַם, דער נאַצישער פֿאַרפֿאָלגונג, איר טאָגבוך און דעם הײַנטיקן אַנאַ־פֿראַנק־הויז.

29.10.2026

קינדשאַפֿט אין פֿראַנקפֿורט און די עמיגראַציע

אַנע פֿראַנק איז געבוירן געוואָרן דעם 12טן יוני 1929 אין פֿראַנקפֿורט אויפֿן מאַין, אין דײַטשלאַנד. אירע עלטערן האָבן געהייסן אָטאָ און עדיט פֿראַנק, און איר עלטערע שוועסטער איז געווען מאַרגאָט. די פֿראַנקן זײַנען געווען אַ דײַטש־ייִדישע משפּחה וואָס האָט זיך געפֿילט פֿאַרבונדן מיט דער קולטור און דער שפּראַך פֿון איר שטאָט. נאָכן אויפֿקום פֿון די נאַציס אין 1933 האָבן די עלטערן פֿאַרשטאַנען אַז אַ געוויינטלעכער משפּחה־לעבן וועט ווערן אַלץ שווערער. זיי האָבן פֿאַרלאָזט דײַטשלאַנד און זיך באַזעצט אין אַמסטערדאַם. דער באַשלוס איז געווען אַ פּרוּוו צו באַשיצן די קינדער און געפֿינען אַ זיכערערע צוקונפֿט. אין האָלאַנד האָט אַנאַ ווידער אָנגעהויבן שול, זיך באַפֿרײַנדעט מיט אַנדערע קינדער און געשטעלט חלומות וועגן איר אייגענעם לעבן.

וואָס האָט זיך געביטן נאָך 1940

אין מײַ 1940 איז די דײַטשישע אַרמיי אַרײַנגעפֿאַלן אין די נידערלאַנדן. פֿאַר די ייִדישע באַפֿעלקערונג האָבן זיך באַלד אָנגעהויבן אַנטיסעמיטישע געזעצן, רעגולאַציעס און פֿאַרבאָטן. ייִדישע קינדער האָבן פֿאַרלוירן צוטריט צו געוויסע שולן, דערוואַקסענע האָבן געמוזט פֿאַרלאָזן אַרבעט, און פֿאַרשיידענע אָפֿנטלעכע ערטער זײַנען פֿאַר זיי פֿאַרשפּאַרט געוואָרן. די משפּחה פֿראַנק האָט געזען ווי די מעגלעכקייט צו פֿירן אַ נאָרמאַלן טאָג ווערט קלענער. אין דעם זעלבן צײַט האָט אַנאַ זיך נאָך אינטערעסירט אין פֿרײַנדשאַפֿט, ביכער און לערנען. דאָס פֿאַרבינדט איר געשיכטע מיט דער ברייטערער געשיכטע פֿון די ייִדן אין אייראָפּע: פֿאַרפֿאָלגונג ווערט ניט נאָר דערציילט דורך ציפֿערן, נאָר אויך דורך די לעבן פֿון קינדער, משפּחות און שכנים וואָס האָבן פּלוצלינג פֿאַרלוירן זייערע רעכט.

רעדאַקציאָנעלע אילוסטראַציע צום היסטאָרישן טעמע; נישט קיין אָריגינעלע פֿאָטאָגראַפֿיע
רעדאַקציאָנעלע אילוסטראַציע, נישט קיין היסטאָרישע פֿאָטאָגראַפֿיע.

דער טאָגבוך און דאָס באַהאַלטן זיך

דעם 12טן יוני 1942, אויפֿן דרײַצן־יאָריקן געבורטסטאָג, האָט אַנאַ באַקומען אַ טאָגבוך מיט אַ רויט־געקוואַדרעטן דעק. זי האָט אָנגעהויבן שרײַבן וועגן שול, פֿרײַנד, משפּחה און אירע געדאַנקען. עטלעכע וואָכן שפּעטער, דעם 6טן יולי, איז די משפּחה אַרײַן אין אַ באַהאַלטענע דירה הינטער דעם געשעפֿט פֿון אָטאָ פֿראַנק אין דער פּרינסענגראַכט. צוזאַמען מיט זיי האָבן זיך דאָרט שפּעטער באַהאַלטן נאָך פֿיר מענטשן. אַ קליינע גרופּע העלפֿער האָט געבראַכט עסן, נײַעס און אַנדערע נויטיקע זאַכן. אין אַזאַ אָרט איז אַפֿילו אַ קליינער ראַש געווען געפֿערלעך, ווײַל ער האָט געקענט אויפֿמערקן די אַרבעטער און פּאָליציי. דער טאָגבוך איז געוואָרן פֿאַר אַנאַ אַן אָרט וווּ זי האָט געקענט פֿרײַ אויסדריקן אַפֿילו די טיפֿסטע מוראות און האָפֿענונגען.

אַ מיידל וואָס האָט געוואָלט שרײַבן

מען זאָל ניט געדענקען אַנאַ נאָר ווי אַ קרבן. זי איז געווען אַ יונגע מחברטע מיט הומאָר, נייגער און אַן אייגענער שטימע. זי האָט זיך געקענט קריגן מיט עלטערן, געטראַכט וועגן דער ליבע און פֿרײַנדשאַפֿט, און געחלומט פֿון אַ לעבן נאָך דער מלחמה. אין מערץ 1944 האָט זי געהערט אין ראַדיאָ אַז מען וועט נאָך דער מלחמה זאַמלען עדות און טאָגביכער. זי האָט דערפֿאַר אָנגעהויבן רעדאַקטירן איר אייגענעם טעקסט, מיט דער מחשבה אַז עס קען אַמאָל ווערן אַ בוך. אירע שריפֿטן זײַנען נישט קיין פּשוטער קאָפּיע פֿון די געשעענישן. זי האָט אויסגעקליבן ווערטער, באַטראַכט מענטשן און געזוכט אַ פֿאָרעם וואָס זאָל איבערגעבן איר דערפֿאַרונג. דווקא די ליטעראַרישע באַמיאונגען געבן דעם דאָקומענט זײַן באַזונדערע כּוח.

דער אַרעסט און די לאַגערן

דעם 4טן אויגוסט 1944 האָט מען אַרעסטירט די מענטשן אין דער באַהאַלטעניש. זייערע באַהעלפֿער האָבן נישט געקענט אָפּהיטן זיי פֿון דער נאַצישער פּאָליציי. די אַרעסטירטע זײַנען דורכגעפֿירט געוואָרן דורך וועסטערבאָרק און שפּעטער דעפּאָרטירט קיין אוישוויץ. אַנאַ און מאַרגאָט זײַנען דערנאָך פֿאַרשיקט געוואָרן אין בערגן־בעלזן, וווּ ביידע זײַנען אומגעקומען אין 1945. זייער מוטער עדיט איז אומגעקומען אין אוישוויץ. אָטאָ פֿראַנק, דער פֿאָטער, איז געווען דער איינציקער איבערלעבער פֿון דער נאָענטער משפּחה. די דאַטעס בײַ דער לעצטער קראַנקייט פֿון די שוועסטער זײַנען ניט אַלע זיכער באַשטימט; היסטאָריקער באַשרײַבן דערפֿאַר די סיטואַציע מיט אָפּגעהיטענע ווערטער. דער חורבן האָט פֿאַרניכטעט אַ גאַנצע וועלט פֿון משפּחות, שולן, געזעלשאַפֿטן און קולטור.

רעדאַקציאָנעלע אילוסטראַציע צום היסטאָרישן טעמע; נישט קיין אָריגינעלע פֿאָטאָגראַפֿיע
רעדאַקציאָנעלע אילוסטראַציע, נישט קיין היסטאָרישע פֿאָטאָגראַפֿיע.

ווי דער טאָגבוך איז געראַטעוועט געוואָרן

נאָכן אַרעסט האָבן די העלפֿערין מיפּ כיס און אַנדערע געפֿונען און אָפּגעהיט די בלעטער פֿון אַנאַס טאָגבוך. זיי האָבן דאָס נישט פּובליקירט אונטער דער מלחמה, נאָר שפּעטער איבערגעגעבן דעם טעקסט צו אָטאָ פֿראַנק. ער האָט פֿאַרשטאַנען ווי וויכטיק עס איז אַרויסצוגעבן זײַן טאָכטערס שטימע. דאָס בוך איז צום ערשטן מאָל דערשינען אין 1947 אין האָלענדיש און מיט דער צײַט איבערגעזעצט געוואָרן אויף אַ סך שפּראַכן. לייענער פֿון פֿאַרשיידענע לענדער געפֿינען דערין אַן אוממיטלbaren באַקאַנטשאַפֿט מיט אַן אומגעקומענעם ייִדישן קינד. דער ליטעראַרישער שטריך קען אָבער נישט פֿאַרבײַטן די אַרכיוו־דאָקומענטן און עדות פֿון אַנדערע מענטשן. דער טאָגבוך איז איינע פֿון די וויכטיקסטע, אָבער נישט די איינציקע, מקורים וועגן ייִדישער פֿאַרפֿאָלגונג.

דאָס אַנאַ־פֿראַנק־הויז אין אַמסטערדאַם

הײַנט קענען באַזוכער גיין אין דעם אַנאַ־פֿראַנק־הויז אין אַמסטערדאַם און זען די פֿאַרשיידענע רוימען וווּ די משפּחה האָט זיך באַהאַלטן. דער מוזיי ווײַזט אויך דאָקומענטן, פֿאָטאָגראַפֿיעס און אַ טייל פֿון די אָריגינעלע שריפֿטן. דער באַזוך איז פֿאַרבונדן מיט פֿראַגעס וואָס זײַנען נאָך אַלץ וויכטיק: ווי קומט אַ דעמאָקראַטישע געזעלשאַפֿט צו דער צושטאַנד פֿון פֿאַרפֿאָלגונג, ווער העלפֿט קרבנות און וואָס קען אַ שכנות טאָן קעגן אומרעכט? די מוזיי־אַרבעט לייגט גרויס וואָג אויף פּינקטלעכקייט, ווײַל דער טעקסט ווערט נאָך הײַנט פֿאַרדרייט דורך חורבן־לייקענערס. כּדי צו פֿאַרשטיין די געשיכטע איז בעסער צו נוצן די אָפֿיציעלע דאָקומענטאַציע און די עדות פֿון איבערלעבער, נישט נאָר קורצע ציטאַטן אויף געזעלשאַפֿטלעכע נעצווערקן.

געדענקען און לערנען

פֿאַר ייִדישע קהילות אין דער תּפֿוצה דערמאָנט אַנאַ פֿראַנק ווי שנעל אַ זיכער אויסזעענדיקע וועלט קען זיך טוישן. זי האָט געלעבט אין דײַטשלאַנד און די נידערלאַנדן, גערעדט און געשריבן אין דער אייראָפּעיִשער סבֿיבֿה און געוואָלט זיך בויען אַ צוקונפֿט. איר געשיכטע מאַכט קלאָר אַז אַנטיסעמיטיזם קען דורכנעמען געזעצן, שולן, אַרבעט־ערטער און דעם טאָג־טעגלעכן לעבן. דער ציל פֿון לערנען וועגן איר איז נישט אויסצומאָלן איין מיידל ווי אַ סימבאָל אָן אייגענע געפילן. מען דאַרף זי זען ווי אַ מענטש, וואָס האָט געליטן אונטער אַ רעזשים וואָס האָט זי ניט געלאָזט לעבן. די איבערגעבליבענע ווערטער פֿאָרדערן אַ באַוווּסטזײַן פֿון מענטשנרעכט, אַכטונג פֿאַר יעדער פּערזאָן און היסטאָרישער אחריות.

קוואַלן און ווײַטער לייענען