דער העברעיִשער אוניווערסיטעט אין ירושלים: וויסנשאַפֿט, לשון און אַ הונדערט יאָר עפֿנטלעכע אַחריות
דערהײַנטיקט: 1טן נאָוועמבער 2026
דער העברעיִשער אוניווערסיטעט אין ירושלים איז איינער פֿון די הויפּט־אינסטיטוציעס פֿון העכערער בילדונג און פֿאָרשונג אין ישׂראל. זײַן געשיכטע הייבט זיך אָן פֿאַר דער גרינדונג פֿון דער מדינה און פֿאַרבינדט אַ ייִדישן קולטורעלן חלום מיט דער פּראַקטישער אַרבעט פֿון לערנען, פֿאָרשן און בויען אַקאַדעמישע אינסטיטוציעס. דער אוניווערסיטעט איז נישט איין בנין אויפֿן הר־הצופֿים און נישט בלויז אַ רשימה פֿון באַרימטע פּראָפֿעסאָרן. אין זײַנע קאַמפּוסן אַרבעטן מענטשן אין נאַטור־וויסנשאַפֿטן, מעדיצין, לאַנדווירטשאַפֿט, געזעלשאַפֿט־פֿאָרשונג און די גײַסטיקע דיסציפּלינען. די פֿאַרשיידענע געביטן דערקלערן פֿאַר וואָס אַ ביאָגראַפֿיע פֿון דעם מוסד איז אין דער זעלבער צײַט אַ קאַפּיטל פֿון דער געשיכטע פֿון דער הײַנטיקער ישׂראלדיקער געזעלשאַפֿט.
דער געדאַנק פֿאַר דער גרינדונג
די אידעע פֿון אַ ייִדישן אוניווערסיטעט אין ארץ־ישׂראל איז אַנטוויקלט געוואָרן אין דער צײַט פֿון דער מאָדערנער נאַציאָנאַלער און קולטורעלער התעוררות. מענטשן מיט פֿאַרשיידענע פּאָליטישע השקפֿות האָבן געזען אינעם פּלאַן אַ מעגלעכקייט צו שאַפֿן אַן אָרט פֿאַר ייִדישע פֿאָרשער און פֿאַר אַ מאָדערנער וויסנשאַפֿטלעכער קולטור. דער פּלאַן האָט אָבער געפֿאָדערט מער ווי שטיצע־בריוו. מע האָט געדאַרפֿט געפֿינען געלט, זאַמלונגען, לערער און אַ ראַם פֿאַר פֿאָרשונג. די געשיכטע פֿון דער אינסטיטוציע איז דעריבער אויך אַ געשיכטע פֿון צוגרייטונג און פֿון לאַנגזאַמער אַרבעט, נישט בלויז פֿון איין פֿײַערלעכן טאָג.
1918 און 1925 זענען צוויי באַזונדערע דאַטעס
אין 1918 האָט מען געלייגט די גרונטשטיינער פֿונעם אוניווערסיטעט אויפֿן הר־הצופֿים. די אָפֿיציעלע עפֿענונג איז פֿאָרגעקומען דעם ערשטן אַפּריל 1925. ווען מע זאָגט אַז דער מוסד איז געגרינדעט געוואָרן אין 1918 און געעפֿנט געוואָרן אין 1925, איז דאָס נישט קיין סתּירה. די דאַטעס באַשרײַבן אַנדערע שטאַפּלען פֿונעם אויפֿבוי. אַזאַ אונטערשיידונג איז וויכטיק אויך פֿאַר אַנדערע אינסטיטוציעס: דער ערשטער פּלאַן, די גרינדונג, דער אָנהייב פֿון פֿאָרשונג און דער אָנהייב פֿון רעגולערע לימודים מוזן נישט פֿאַלן אויפֿן זעלבן טאָג. אין 2025 האָט דער אוניווערסיטעט באַצייכנט הונדערט יאָר זינט דער אָפֿיציעלער עפֿענונג.

העברעיִש ווי אַ לשון פֿון לערנען און פֿאָרשונג
דער אוניווערסיטעט איז געוואָרן אַ וויכטיקער אָרט אין דער אַנטוויקלונג פֿון העברעיִש ווי אַ מאָדערנער וויסנשאַפֿטלעכער לשון. אַ שפּראַך דאַרף נישט בלויז ווערטער פֿאַר חיי־יום־יום, נאָר אויך אויסדרוקן פֿאַר אַ גענויע דעפֿיניציע, אַן עקספּערימענט און אַ פֿילאָסאָפֿישן טענה. לערער און סטודענטן האָבן געדאַרפֿט זיך צוגעוווינען צו שרײַבן און צו דיסקוטירן אין אַזאַ ראַם. אין דער זעלבער צײַט איז פֿאָרשונג שטענדיק פֿאַרבונדן געבליבן מיט אַנדערע שפּראַכן. די באַניצונג פֿון העברעיִש האָט נישט באַדײַט צו פֿאַרמאַכן די טיר פֿאַר אינטערנאַציאָנאַלע שמועסן, פֿאַר פּובליקאַציעס אין אַנדערע שפּראַכן אָדער פֿאַר דער אַרבעט מיט אַלטע האַנטשריפֿטן.
הר־הצופֿים און דער איבערבראָך פֿון 1948
די מלחמה פֿון 1948 האָט שטאַרק געביטן די באַדינגונגען פֿון אוניווערסיטעט־לעבן. דער הר־הצופֿים איז געוואָרן אָפּגעטיילט פֿונעם הויפּט־ישׂראלדיקן טייל פֿון ירושלים, און דער רעגולערער אַקאַדעמישער צוטריט צום אָריגינעלן קאַמפּוס איז פֿאַרהינדערט געוואָרן. די אינסטיטוציע האָט געדאַרפֿט פֿאָרזעצן אירע לימודים און פֿאָרשונג אין אַנדערע בנינים און שפּעטער אויף נײַע קאַמפּוסן. דער מצב ווײַזט אַז אַ אוניווערסיטעט איז אין דער זעלבער צײַט אַ קהילה און אַ מאַטעריעלע אינפֿראַסטרוקטור. אָן אַרבעט־רוימען, ביכער און זיכערע וועגן קען מען נישט גרינג אויפֿהאַלטן אַ לאַנגן לערן־פּראָצעס, אַפֿילו ווען די לערער און סטודענטן ווילן ממשיך זײַן.
קאַמפּוסן מיט פֿאַרשיידענע ראָלעס
דער אוניווערסיטעט איז אַנטוויקלט געוואָרן אויף עטלעכע קאַמפּוסן אין ירושלים און מחוץ דער שטאָט. דער הר־הצופֿים איז באַקאַנט מיט גײַסטיקע און געזעלשאַפֿטלעכע דיסציפּלינען; דער עדמונד י׳ ספֿרא־קאַמפּוס אין גבעת רם מיט נאַטור־וויסנשאַפֿטן; עין כרם מיט מעדיצינישע געביטן; און רחובות מיט לאַנדווירטשאַפֿט, עסנוואַרג און סבֿיבֿה. אַ צוקונפֿטיקער סטודענט דאַרף דעריבער קאָנטראָלירן וווּ זײַן באַזונדערער פּראָגראַם געפֿינט זיך. דער נאָמען פֿון דער אינסטיטוציע אַליין גיט נישט קיין גענוג גענויע בילד פֿון דער טאָג־טעגלעכער נסיעה, די פֿאָרש־רוימען אָדער דער סבֿיבֿה אין וועלכער ער וועט לערנען.
אײַנשטיין און דער גײַסטיקער אויפֿבוי
אַלבערט אײַנשטיינס פֿאַרבינדונג מיטן אוניווערסיטעט איז איינע פֿון די באַרימטסטע אין דער מוסדישער געשיכטע. ער האָט געשטיצט דעם אַקאַדעמישן פּראָיעקט און געזען אין אים אַ וויכטיקן טייל פֿון ייִדישער קולטורעלער אַנטוויקלונג. אָבער אַ באַרימטער שטיצער און די אַרבעט פֿון אַ גאַנצן אוניווערסיטעט זענען נישט די זעלבע זאַך. די געשיכטע דאַרף אויך אַרײַננעמען די מענטשן וואָס האָבן אָנגעפֿירט מיט די זאַמלונגען, צוגעגרייט שיעורים, אויפֿגעשטעלט לאַבאָראַטאָריעס און באַגלייט סטודענטן. אַזאַ בליק לאָזט פֿאַרשטיין ווי אַ סימבאָלישער חלום ווערט איבערגעזעצט אין אַ צוטריטלעכע, דויערהאַפֿטיקע אינסטיטוציע.
פֿון אַ פֿראַגע ביז אַ באַשטעטיקטן רעזולטאַט
וויסנשאַפֿטלעכער פֿאָרשונג הייבט זיך אָן מיט אַ פֿראַגע וואָס מע קען פֿאַרקלערן און פּרוּוון אונטערזוכן. דער פֿאָרשער קלײַבט אויס אַ מעטאָד, זאַמלט דאַטן און קאָנטראָלירט וואָס זיי קענען אָדער קענען נישט ווײַזן. אַ רעזולטאַט ווערט נישט אמת בלויז צוליב דעם אוניווערסיטעטס נאָמען. אַנדערע פֿאָרשער דאַרפֿן קענען פֿאַרשטיין ווי מען איז צו אים געקומען און צי די אויספֿיר גייט נישט ווײַטער ווי די עדות דערלויבט. דער כּלל איז וויכטיק אין אַ לאַבאָראַטאָריע און אין היסטאָרישער פֿאָרשונג. אַ גענויע באַשרײַבונג פֿון די גרענעצן פֿונעם וויסן איז נישט קיין שוואַכקייט, נאָר אַ טייל פֿון דער וויסנשאַפֿטלעכער אַרבעט.

ביבליאָטעקן, האַנטשריפֿטן און מענטשלעכע זכּרונות
פֿאַר אַ היסטאָריקער אָדער אַ ליטעראַטור־פֿאָרשער קען אַ קליינער פּרט אין אַ האַנטשריפֿט זײַן אַזוי וויכטיק ווי אַ מעסטונג אין אַ לאַבאָראַטאָריע. אַ פֿאַרריכטעטער זאַץ, אַן אייגנטימער־נאָטיץ אָדער אַ פֿאַרשיידענער נוסח קענען העלפֿן באַגרײַפֿן ווי אַ טעקסט איז איבערגעגעבן געוואָרן. מען דאַרף אָבער אָפּטיילן די פֿאַרשיידענע מוסדות אין ירושלים. דער אוניווערסיטעט און די נאַציאָנאַלע ביבליאָטעק האָבן אַ לאַנגע פֿאַרבונדענע געשיכטע, אָבער דער הײַנטיקער לייענער טאָר נישט מיינען אַז יעדער בוך־ אָדער אַרכיוו־זאַמלונג איז טייל פֿון דער זעלבער אָרגאַניזאַציע. פֿאַר אַ באַזונדערן מקור דאַרף מען קאָנטראָלירן דעם פּינקטלעכן אינסטיטוציאָנעלן אָרט.
סטודענטן און דער טאָג־טעגלעכער מוסד
די אַקאַדעמישע אינסטיטוציע ווערט געמאַכט אויך דורך מענטשן אין זייערע ערשטע יאָרן פֿון לערנען. זיי דאַרפֿן זיך אויסלערנען ווי צו געפֿינען אַ מקור, שטעלן אַ פֿראַגע און פֿאַרטיידיקן אַן אויספֿיר. סטודענטן קומען פֿון פֿאַרשיידענע געזעלשאַפֿטלעכע, לשונישע און רעליגיעזע הינטערגרונטן. אַן עפֿנטלעכע דעקלאַראַציע וועגן פֿאַרשיידנקייט איז אָבער נישט קיין פֿאַרטרעטער פֿאַר פּשוטע באַדינגונגען: אַ קלאָרן פּראָגראַם, צוטריט צו אינפֿאָרמאַציע און אַ מעגלעכקייט זיך צו ווענדן צו הילף. די באַדינגונגען קענען באַשטימען צי אַ מענטש וועט טאַקע קענען אויסנוצן די געלעגנהייט צו לערנען און זיך אַנטוויקלען.
צווישן אַקאַדעמישער פֿרײַהייט און פּאָליטישער מחלוקת
ירושלים איז אַ שטאָט מיט טיפֿע היסטאָרישע און פּאָליטישע מחלוקתן, און דער אוניווערסיטעט אַרבעט נישט מחוץ דער געזעלשאַפֿט. זײַנע מענטשן קענען האָבן קעגנזעצלעכע פּאָליטישע מיינונגען. מען דאַרף אונטערשיידן אַ פּראָפֿעסאָרס פּערזענלעכע שטעלונג פֿון אַן אָפֿיציעלן באַשלוס פֿון דער אינסטיטוציע. אין דער זעלבער צײַט דאַרפֿן די רעגולאַציעס פֿאַר לימודים און פֿאָרשונג זײַן קלאָר און גלײַך אָנווענדלעך. אַקאַדעמישע פֿרײַהייט איז וויכטיק דווקא ווײַל פֿאָרשונג קען אַרויסרופֿן שווערע פֿראַגעס. זי דערלויבט ביקורת, אָבער נעמט נישט אַוועק די אַחריות צו באַגרינדן טענות מיט עדות און צו באַהאַנדלען אַנדערע מענטשן מיט כּבֿוד.
מעדיצין און לאַנדווירטשאַפֿט אין דער עפֿנטלעכער סבֿיבֿה
די געביטן פֿון מעדיצין און לאַנדווירטשאַפֿט ווײַזן ווי נאָענט פֿאָרשונג קען זײַן צום לעבן פֿונעם ברייטן עולם. אין מעדיצין דאַרף מען פֿאַרבינדן טעאָריע, קלינישע דערפֿאַרונג און אַחריות פֿאַר פּאַציענטן. אין לאַנדווירטשאַפֿט באַגעגענען זיך שאלות וועגן באָדן, וואַסער, עסנוואַרג און סבֿיבֿה. אָבער אַ פּרעסע־מעלדונג וועגן אַ נײַעם געפֿינס איז נאָך נישט קיין באַווײַז אַז אַ באַהאַנדלונג אָדער אַ טעכנאָלאָגיע איז גרייט פֿאַר ברייטן באַניץ. דער לייענער דאַרף פֿרעגן וואָס מען האָט טאַקע געפּרוּווט, ווי שטאַרק די עדות איז און וואָס דאַרף נאָך ווערן דורכגעפֿירט. דאָס העלפֿט פֿאַרמײַדן אַן איבערגעטריבענע פּרעזענטאַציע פֿון אַקאַדעמישע דערגרייכונגען.
אינטערנאַציאָנאַלע שייכותן און דער צוטריט צום וויסן
וויסנשאַפֿט קען נישט דויערהאַפֿטיק וואַקסן בלויז אינעם ראַם פֿון איין קאַמפּוס. קאָנפֿערענצן, בשותּפֿותדיקע אַרבעטן און פֿאַרגלײַכונגען מיט אַנדערע זאַמלונגען פֿאַרברייטערן די מעגלעכקייטן פֿון פֿאָרשונג. אַזעלכע שייכותן דאַרפֿן אָבער האָבן אַ קלאָרן אַקאַדעמישן תּוכן. דער ציל איז נישט נאָר צו ווײַזן אַן אינטערנאַציאָנאַלע רשימה פֿון נעמען, נאָר צו דערקלערן וואָס די בשותּפֿות העלפֿט אויספֿאָרשן. אויך דיגיטאַלער צוטריט איז וויכטיק. אַן אָפֿענע קאַטאַלאָג־באַשרײַבונג אָדער אַ קלאָרע רעפֿערענץ קען העלפֿן אַ פֿאָרשער וואָס זיצט ווײַט פֿון ירושלים. אין דער זעלבער צײַט בלײַבן רעכט פֿון מחברים, פּריוואַטקייט און כּללים פֿאַר באַניץ פֿון זאַמלונגען וויכטיקע שאלות.
ווי אַזוי מע לייענט אַן אוניווערסיטעט־ביאָגראַפֿיע
אַ באַשרײַבונג פֿון אַן אוניווערסיטעט דאַרף נישט אויסזען ווי אַ פֿאַרקויף־פּראָספּעקט. פּרײַזן און באַרימטע נעמען זענען טייל פֿון דער געשיכטע, אָבער אַזוי אויך דורכפֿאַלן, מחלוקתן און שווערע באַדינגונגען. אַ מענטש וואָס וויל אויסקלײַבן אַ לערן־פּראָגראַם דאַרף קאָנטראָלירן די אָפֿיציעלע אינפֿאָרמאַציע וועגן דער באַזונדערער דיסציפּלין. אַ לייענער וואָס זוכט געשיכטע דאַרף ווידער אַנדערע מקורים: בריוו, אַלטע פּלענער, דאָקומענטן און פֿאָרש־ליטעראַטור. דער אונטערשייד העלפֿט נישט פֿאַרמישן הײַנטיקע אַדמיניסטראַטיווע אינפֿאָרמאַציע מיט אַ היסטאָרישער סקיצע. דער אוניווערסיטעטס ווערט ליגט סוף־כּל־סוף אין דער דויערהאַפֿטיקער אַרבעט פֿון לערנען, אויספֿאָרשן, פֿאַרבעסערן און איבערגעבן וויסן צו נײַע דורות.
