israel.re Network

די יידן אין גראץ: געשיכטע, נאציסטישע פארפאלגונג און די נייע שול

israel.re · Diaspora · Israel

Old synagogue in Graz, historical photograph around 1900 (Archiv Karl-Albrecht Kubinzky)
Old synagogue in Graz, historical photograph around 1900 (Archiv Karl-Albrecht Kubinzky) · Wikimedia Commons: image and licence details

א לאנגע געשיכטע פאר דעם יאר 1938

די געשיכטע פון די יידן אין גראץ, דער הויפטשטאט פון שטייערמארק אין עסטרייך, הייבט זיך נישט אן מיט דער נאציסטישער תקופה. זי נעמט אריין מיטל־עלטערלעכע קהילות, גירושים, א נייער אויפבוי אינעם ניינצנטן יארהונדערט, שולן, לערנען און הילף־ארבעט, און דערנאך די שרעקלעכע פארפאלגונג אין 1938. נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה האבן איבערגעבליבענע און צוריקגעקומענע מענטשן געפרואווט ווידער אויפצובויען א קליינע קהילה. די היינטיקע סינאגאגע נעבן דעם מור־טייך איז ביידע א לעבעדיק בית־תפילה און א פלאץ פון זכּרון. ווען מען רעדט וועגן דער צאל יידן אין גראץ, דארף מען אונטערשיידן צווישן רעגיסטרירטע קהילה־מיטגלידער און אלע יידישע איינוואוינער פון דער שטאט.

יידן אין מיטל־עלטער און די גירושים

אין היסטארישע מקורות ווערט דערמאנט יידיש לעבן אין גראץ שוין אינעם יאר 1261. די יידן האבן געהאט זייערע אייגענע קהילתישע פארבינדונגען, תפילה און באגרעבעניש־ערטער. אבער זייער רעכט צו וואוינען אין דער שטאט איז געווען אפהענגיק פון די הערשער. אין 1439 איז פארגעקומען א גירוש. נאך צייטן פון באגרענעצטער צוריקקער איז געקומען נאך א גירוש צום סוף פונעם פופצנטן יארהונדערט. פאר לאנגע דורות איז געווען שווער צו פירן א קבועדיק לעבן אין שטייערמארק. די עלטערע דיסקרימינאציע איז א טייל פון דער געשיכטע, אבער זי דארף נישט פארמישט ווערן מיט דעם נאציסטישן סיסטעמאטישן פלאן פון גירוש, דעפארטאציע און מאסן־מארד אין דעם צוואנציקסטן יארהונדערט.

די מאדערנע קהילה אינעם ניינצנטן יארהונדערט

אינעם ניינצנטן יארהונדערט האבן די אומשטענדן זיך ביסלעכווייַז געביטן. אין 1863 איז געגרינדעט געווארן א יידישע קהילה־ארגאניזאציע אין גראץ. מיט דער צייט זענען אויפגעבויט געווארן א שולע, א בית־עולם, תפילה־ערטער און אינסטיטוציעס פאר הילף און קולטור. יידישע פאמיליעס האבן אנטיילגענומען אין האנדל, באשעפטיקונגען, לערנען און דעם שטאטישן לעבן. נישט יעדער האט געהאט די זעלבע רעליגיעזע פירונגען; די קהילה איז געווען פארשיידנארטיק. די קהילה־דאקומענטן ווייזן אז אין 1910 זענען געווען 1,971 מיטגלידער. א שאצונג פון בערך 2,500 יידן אין גראץ אין מערץ 1938 באשרייבט אן אנדער צייט און אן אנדער סטאטיסטישע גרופע. מען טאר נישט אויסטוישן די צוויי ציפערן אן דערקלערונג.

די אלטע שול ביי דעם מור־טייך

צווישן 1890 און 1892 איז אויפגעבויט געווארן די גרויסע סינאגאגע לויט א פלאן פונעם ארכיטעקט מאקסימיליאן קאטשער. אין דעם זעלבן קאמפלעקס האבן זיך געפונען א קהילה־שולע און אפיסן. דער גרויסער קופאל איז געווען א באקאנטער טייל פונעם שטאטישן בילד. היסטארישע פאטאגראפיעס פון ארום 1900 ווייזן די שול און אירע שכנותדיקע געביידעס. אבער די וויכטיקייט פונעם בנין איז נישט בלויז געווען זיין אויסזען. אין אים האבן מענטשן געדאוונט, געלערנט, געפייערט ימים־טובים, געהאלטן שמחות און געהאלפן איינע די אנדערע. אין 1938 האט מען דעריבער נישט נאר צעבראכן שטיינער און ווענט; מען האט געוואלט חרוב מאכן די קהילתישע וועלט וואס האט זיך דארט אנטוויקלט במשך פון פילע יארן.

מערץ 1938 און די נאציסטישע פארפאלגונג

New synagogue in Graz, photograph by Jacktd (2008)
New synagogue in Graz, photograph by Jacktd (2008) · Wikimedia Commons: image and licence details

נאך דעם אנשלוס פון עסטרייך צו נאצי־דייטשלאנד אין מערץ 1938 זענען די רעכט פון יידן אין גראץ שנעל צעשטערט געווארן. יידישע געשעפטן זענען אנגעפאלן געווארן, פארמעגן איז צוגענומען געווארן, פאראיינען זענען אויפגעלייזט געווארן און קינדער זענען ארויסגעשטויסן געווארן פון געווענלעכע שול־ראמען. פילע פאמיליעס האבן פארלוירן ארבעט און זיכערקייט. זיי האבן געזוכט וועגן צו אנטלויפן, אפט מיט גרויסן פארלוסט פון היים און חברים. לויט דער געשיכטע פון דער יידישער קהילה אין גראץ זענען ביז דעם 4טן נאוועמבער 1938 שוין 417 יידן פון דער שטאט אוועקגעפארן קיין ארץ־ישראל אונטער בריטישער מאנדאט־הערשאפט. די ציפער שטייט פאר מענטשן מיט אייגענע געשיכטעס און נישט בלויז פאר א סטאטיסטיק.

די נאוועמבער־פאגראמען און דער חורבן פון דער שול

דעם 9טן און 10טן נאוועמבער 1938 האבן ארגאניזירטע אנטי־יידישע אנפאלן פאסירט אין נאצי־דייטשלאנד און אין אנשלוס־עסטרייך. אין גראץ האט מען אנגעצונדן און חרוב געמאכט די גרויסע שול, און אויך די צערעמאניע־האלע ביים יידישן בית־עולם. די קהילה־כראָניק דערמאנט אז מער ווי 300 יידן פון גראץ זענען פארשיקט געווארן אין דעם קאנצענטראציע־לאגער דאכאו. דער נאמען „קריסטאלנאכט“ איז ברייט באקאנט, אבער „נאוועמבער־פאגראמען“ מאכט קלארער אז עס איז געגאנגען וועגן געוואלד קעגן מענטשן און זייערע אינסטיטוציעס. די בילדער פונעם צעשטערטן בנין העלפן פארשטיין דעם פיזישן חורבן, בשעת עדותן און דאקומענטן דערציילן וועגן ארעסטן, שלעג און מורא.

גלות, מלחמה און א שווערער נייער אנהייב

אין 1940 האבן די נאציסטישע באאמטע באהויפטעט אז גראץ איז כביכול געווארן א שטאט „אן יידן“. דער אוממענטשלעכער אויסדרוק האט פארדעקט גירוש, דעפארטאציע, פארפאלגונג און מארד. נאך 1945 האבן בלויז ווייניק איבערגעבליבענע און צוריקגעקומענע געקענט אויפשטעלן ווידער א קהילה־לעבן. פילע קרובים זענען אומגעקומען, אנדערע האבן זיך באזעצט אין נייע לענדער. מען האט געדארפט זוכן תפילה־רוימען, היטן דעם בית־עולם און צוריקברענגען נעמען און זכרונות. א נייע שול קען נישט צוריקגעבן פארלוירענע לעבנס. זי קען אבער ווערן א צענטער פאר קהילה, לערנען, שטילן געדענקען און א נייעם צוקונפט. די קליינע טעגלעכע ארבעט פון איבערלעבער איז געווען זייער וויכטיק פאר דער המשכיות.

די נייע שול פון יאר 2000

Interior of the new synagogue, photograph by Dnalor 01
Interior of the new synagogue, photograph by Dnalor 01 · Wikimedia Commons: image and licence details

אין 1988 האט מען געשטעלט א דענקמאל אויפן ארט פון דער אלטער שול. דעם 21סטן אקטאבער 1998 האט דער שטאט־ראט איינשטימיק באשלאסן צו שטיצן א נייע סינאגאגע. די ארכיטעקטן אינגריד און יארג מאיר האבן אויסגעארבעט א מאדערנעם בנין מיט בערך 9,600 ציגל פון דער צעשטערטער שול. שול־קינדער האבן געהאלפן רייניקן די אלטע ציגל, א סימבאלישער און לערנרייכער אקט. דעם 9טן נאוועמבער 2000, צוויי און זעכציק יאר נאך דעם פאגראם, איז די נייע שול איבערגעגעבן געווארן דער קהילה. געסט זענען געקומען אויך פון די לענדער, וואו יידן פון גראץ האבן נאכן גירוש געפונען א נייע היים. דער נייער בנין איז נישט קיין איינפאכער קאפיע; ער פארבינדט געשיכטע מיט היינטיקן לעבן.

א לעבעדיקע קהילה און א חוב פון זכּרון

די היינטיקע יידישע קהילה אין גראץ איז פיל קלענער ווי פארן חורבן, אבער זי פירט ווייטער תפילה, חינוך און קולטור־ארבעט. ווען מען שרייבט ווי פיל מיטגלידער זי האט, דארף מען זאָגן פון וועלכן יאר און פון וועלכן קהילה־געביט די צאל שטאמט. דער דוד־הערצאג־פלאץ טראגט דעם נאמען פונעם רב וואס איז פארפאלגט געווארן און האט געדארפט אנטלויפן. א פארגלייך צווישן אן אלטער פאטאגראפיע פון דער שול און א בילד פון דעם היינטיקן בנין דערקלערט ביידע דעם חורבן און די באמיאונגען צו ווידער אויפשטיין. די געשיכטע פון די יידן אין גראץ איז א טייל פון דער געשיכטע פון גאנץ עסטרייך און פארלאנגט ריכטיקע מקורות, כבוד פאר די קרבנות און אויפמערקזאמקייט פאר די לעבעדיקע קהילה.

Sources / Quellen

Languages / Sprachen