ייִדן אונטער מוסולמענישער הערשאַפֿט: שוץ, קולטור און רדיפות
26.10.2026
ניט איין געשיכטע
די ייִדישע געשיכטע אונטער מוסולמענישע מלוכות האָט זיך פֿאַרשפּרייט איבער שפּאַניע, צפֿון־אַפֿריקע, בבל, איראַן, תּימן און אַנדערע לענדער. די באַדינגונגען האָבן זיך געביטן לויט דער צײַט, דער שטאָט און דעם הערשער. עס זענען געווען פּעריאָדן פֿון געלערנטקייט און גוטע עקאָנאָמישע מעגלעכקייטן, אָבער אויך שרעקלעכע רדיפות און באַגרענעצונגען. מען טאָר די גאַנצע געשיכטע ניט פֿאַרפּשוטערן צו אַ מעשׂה פֿון אייביקער שלום אָדער אייביקער אַכזריות.
דער סטאַטוס פֿון דהימי
אין אַ סך מוסולמענישע לענדער האָט מען באַטראַכט ייִדן און קריסטן ווי באַשיצטע ניט־מוסולמענער. זיי האָבן געקענט האָבן אייגענע שולן און געמיינדעס, אָבער אָפֿט געצאָלט ספּעציעלע שטײַערן און געהאַט ווייניקער געזעצלעכע רעכט. דער שוץ האָט ניט געמיינט מאָדערנע גלײַכקייט. געזעצן וועגן קליידונג, אָפֿנטלעכע רעליגיע און ביוראָקראַטיע זײַנען געווען אַנדערש אין פֿאַרשיידענע צײַטן.
וויסנשאַפֿט און ייִדיש־אַראַבישע שריפֿטן
די אַראַבישע שפּראַך איז געוואָרן אַ וויכטיקער מיטל פֿון האַנדל און פֿילאָסאָפֿיע. ייִדישע חכמים האָבן געשריבן אַראַביש מיט העברעיִשע אותיות און אַנטוויקלט הלכה, פּיוטים און מעדיצין. רב סעדיה גאון און דער רמב״ם האָבן געשאַפֿן וויכטיקע ווערק אין דעם קולטורעלן קאָנטעקסט. זייער הצלחה ווײַזט אויף אינטעלעקטועלע באַציִונגען, אָבער ניט אַז אַלע ייִדן האָבן איבעראַל געהאַט גלײַכע רעכט.
שפּאַניע און די אַלמאָהאַדן
אין אַנדאַלוס האָבן ייִדישע דיכטער, חכמים און הענדלער אויפֿגעבויט וויכטיקע קולטור־צענטערס. שפּעטער האָט מען די צײַט אָנגערופֿן אַ גאָלדענע תּקופֿה. אָבער נאָכן אָנקומען פֿון די אַלמאָהאַדן אין צוועלפֿטן יאָרהונדערט האָבן אַ סך ייִדן געמוזט אַנטלויפֿן אָדער זיך באַהאַלטן. אויך די משפּחה פֿונעם רמב״ם האָט פֿאַרלאָזט קאָרדאָוואַ. דערפֿאַר דאַרף מען דערציילן ביידע זייטן.
קהילות אין אַנדערע לענדער
אין איראַן האָבן די באַדינגונגען זיך געביטן אונטער פֿאַרשידענע דינאַסטיעס. אין דער אָסמאַנישער אימפּעריע האָבן ספֿרדישע פּליטים פֿון שפּאַניע געגרינדעט שטאַרקע קהילות אין שטעט ווי סאַלאָניקי און קאָנסטאַנטינאָפּאָל. די היימישע הערשאַפֿטן האָבן פֿאַרשידענע שטײַערן און געזעצן אַרויפֿגעלייגט. דאָקומענטן פֿון יעדן ראַיאָן העלפֿן פֿאַרשטיין די אמתע טעגלעכע דערפֿאַרונג.
ווי מע פֿאָרשט די פֿאַרגאַנגענהייט
היסטאָריקער פֿאַרגלײַכן קהילה־בריוו, שאלות־ותּשובות, שטײַער־רעקאָרדן און ליטעראַרישע ווערק. קיין איינציקע געזעץ־באַשרײַבונג אָדער בייזער אינצידענט קען ניט רעפּרעזענטירן הונדערטער יאָרן און טויזנטער שטעט. די געשיכטע איז וויכטיק פֿאַר פֿאַרשטיין די הײַנטיקע ייִדישע תּפֿוצות און ישׂראל.