יצחק רבין: זײַן לעבן, דער שלום־פּראָצעס און דער פּאָליטישער מאָרד
דערהײַנטיקט: 1טן נאָוועמבער 2026
קינדעריאָרן אין ירושלים און דער פּלמ״ח
יצחק רבין איז געבוירן געוואָרן דעם 1טן מערץ 1922 אין ירושלים, אין דער צײַט פֿון דער בריטישער מאַנדאַט־פֿאַרוואַלטונג. ער איז אויפֿגעוואַקסן אין אַ לאַנד וואָס האָט דורכגעלעבט אימיגראַציע, עקאָנאָמישע ענדערונגען און אַ טיפֿן קאָנפֿליקט צווישן ייִדישע און אַראַבישע נאַציאָנאַלע באַוועגונגען. אין זײַן יוגנט האָט ער זיך אָנגעשלאָסן צום פּלמ״ח, אַ מיליטערישער פאָרמאַציע פֿון דער הגנה. די דערפֿאַרונגען האָבן שטאַרק באַאיינפֿלוסט זײַן שפּעטערדיקן קוק אויף זיכערקייט און שטאַטלעכער אחריות. אָבער זײַן לעבן קען מען נישט דערקלערן נאָר דורך די מיליטערישע יאָרן: ער איז שפּעטער אויך געוואָרן אַ דיפּלאָמאַט, אַ פּאָליטיקער און אַ פּרעמיער וואָס האָט געזוכט וועגן צו פֿאַרהאַנדלען.
דער מלחמה פֿון 1948
אין 1948 האָט רבין געהאַט מיליטערישע פֿירונגס־אויפֿגאַבעס, בפֿרט אין דער געגנט פֿון ירושלים. אין ישׂראל ווערט יענע מלחמה דערמאָנט ווי די אומאָפּהענגיקייט־מלחמה. פֿאַר פּאַלעסטינער איז די נאַקבאַ אַ צענטראַלע דערפֿאַרונג פֿון אַנטלויפֿן, פֿאַרטריבונג און פֿאַרלוסט פֿון היימען. אַ פֿאַראַנטוואָרטלעכער היסטאָרישער אַרטיקל דאַרף באַשרײַבן ביידע זייטן און נישט פֿאַרגעסן די ציווילע קרבנות. רבין האָט ממשיך געווען זײַן מיליטערישע קאַריערע נאָך דער מלחמה. די פֿראַגעס פֿון גרענעצן, זיכערקייט און רעכט אויף זעלבסטבאַשטימונג זײַנען געבליבן און האָבן שפּעטער געשפּילט אַ וויכטיקע ראָלע אין זײַן פּאָליטיק.
גענעראַלשטאַב און די מלחמה פֿון 1967
אין 1964 איז רבין געוואָרן דער הויפּט פֿון דעם גענעראַלשטאַב פֿון צה״ל. בעת דער זעקס־טאָגיקער מלחמה אין יוני 1967 האָט ער געפירט די מיליטערישע כּוחות. נאָך דער מלחמה האָט ישׂראל געהאַט קאָנטראָל איבער דער מערב־ברעג, מיזרח־ירושלים, עזה, סיני און די גולן־הייכן. פֿאַר אַ סך ישׂראלים איז דער רעזולטאַט געווען אַ גרויסער מיליטערישער נצחון; פֿאַר אַ סך פֿון די מענטשן אין די קאָנטראָלירטע געביטן האָט ער געבראַכט שווערע פּאָליטישע ענדערונגען. דער נצחון האָט נישט געגעבן קיין לעצטן ענטפֿער אויף די פֿראַגעס פֿון שלום און סאַוורעניטעט.
פֿון דיפּלאָמאַט ביז פּרעמיער
נאָך זײַן דינסט אין דער אַרמיי איז רבין געווען דער ישׂראלדיקער אַמבאַסאַדאָר אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן. שפּעטער איז ער אַרײַן אין דער פּאַרלאַמענטאַרישער פּאָליטיק און האָט ערשט געדינט ווי פּרעמיער־מיניסטער אין די יאָרן 1974 ביז 1977. ער האָט אויך געדינט ווי פֿאַרטיידיקונגס־מיניסטער. זײַן פּאָליטישע געשיכטע האָט אַרײַנגענומען שווערע זיכערקייט־באַשלוסן, און ניט אַלע זײַנע מעשׂים ווערן הײַנט אייניק אָפּגעשאַצט. אין 1992 האָט ער ווידער געפֿירט די אַרבעטספּאַרטיי צו אַ וואַל־נצחון און זיך אומגעקערט אין דער רעגירונג.
דער שלום־פּראָצעס פֿון אָסלאָ
די געהיימע געשפּרעכן אין נאָרוועגיע האָבן געפֿירט צו דער פּרינציפּן־דעקלאַראַציע פֿון 1993 צווישן ישׂראל און דער פּאַלעסטינער באַפֿרײַונגס־אָרגאַניזאַציע. די צדדים האָבן זיך קעגנזײַטיק אָנערקענט און מסכּים געווען אויף אַ פּראָצעס פֿון באַגרענעצטער זעלבסט־פֿאַרוואַלטונג און ווײַטערדיקע פֿאַרהאַנדלונגען. אָבער ירושלים, די גרענעצן, די פּליטים, די זידלונגען און דער לעצטער פּאָליטישער סטאַטוס זײַנען געבליבן אומבאַשלאָסן. שטיצער האָבן געזען אַ געלעגנהייט פֿאַר אַ קאָמפּראָמיס; קריטיקער האָבן גערעדט וועגן סכּנות, אומזיכערקייט און אומגערעכטיקייט. די אָפּמאַכן זײַנען נישט געווען קיין לעצטער שלום־טראַקטאַט.
ירדן און דער נאָבעל־פרידנספּרײַז
אין אקטאבער 1994 האָבן רבין און קעניג חוסיין אונטערגעשריבן דעם שלום־אָפּמאַך צווישן ישׂראל און ירדן. דער טראַקטאַט האָט געענדיקט די אָפֿיציעלע פֿײַנטשאַפֿט צווישן די צוויי לענדער. אינעם זעלבן יאָר האָט רבין צוזאַמען מיט שמעון פּרס און יאַסיר אַראַפֿאַט באַקומען דעם נאָבעל־פרידנספּרײַז. די אינטערנאַציאָנאַלע אָנערקענונג האָט נישט אויסגעמעקט די טיפֿע חילוקי־דעות אין ישׂראל. אַ דעמאָקראַטישע געזעלשאַפֿט דאַרף געבן פּלאַץ פֿאַר שווערע קריטיק, אָבער זי מוז אויך אָפּוואַרפֿן דראָונגען און גוואַלד.
דער פּאָליטישער מאָרד דעם 4טן נאָוועמבער
דעם 4טן נאָוועמבער 1995 האָבן טויזנטער מענטשן זיך פֿאַרזאַמלט אין תּל־אָבֿיבֿ צו שטיצן שלום און זיך קעגנשטעלן פּאָליטישער גוואַלד. רבין האָט דאָרט געהאַלטן אַ רעדע. ווען ער איז געגאַנגען צום אויטאָ, האָט יגאל עמיר, אַ ייִדישער ישׂראלדיקער עקסטרעמיסט וואָס האָט זיך קעגנגעשטעלט אָסלאָ, אויף אים געשאָסן. רבין איז געשטאָרבן אין שפּיטאָל איכילובֿ. דער מאָרד פֿון אַן אויסגעוויילטן פּרעמיער־מיניסטער איז אַן אַטאַק קעגן מענטשלעכן לעבן און קעגן דעמאָקראַטיע. קיין פּאָליטישע מיינונג אָדער רעליגיעזע איבערצײַגונג קען אַזאַ טאַט נישט באַרעכטיקן.
טרויער און אַ וויכטיקע לעקציע
נאָך דעם מאָרד זײַנען אַ סך מענטשן געקומען צום פּלאַץ אין תּל־אָבֿיבֿ, אָנגעצונדן ליכטלעך און איבערגעלאָזט בריוו. דער פּלאַץ האָט שפּעטער באַקומען דעם נאָמען רבין־פּלאַץ. אין שולן און קהילות געדענקט מען דעם טאָג, כאָטש מענטשן זײַנען ווייטער נישט מסכּים וועגן אַלע זײַנע פּאָליטישע באַשלוסן. מעג מען פֿרעגן, קריטיקירן און זיך נישט מסכּים זײַן, אָבער מע טאָר נישט פֿאַרוואַנדלען דעם פּאָליטישן מחלוקת אין טעראָר. רבינס לעבן און טויט דערמאָנען אונדז אַז זיכערקייט, מענטשלעכע כּבֿוד, פֿרײַע וואַלן און געזעצלעכע מיטלען מוזן בלײַבן יסודות פֿון דער געזעלשאַפֿט.
די דיפּלאָמאַטישע יאָרן און די ערשטע רעגירונג
רבינס יאָרן ווי אַמבאַסאַדאָר אין וואַשינגטאָן, פֿון 1968 ביז 1973, האָבן אים דערנענטערט צו דער אַרבעט מיט אַ גרויסער אינטערנאַציאָנאַלער מאַכט. אַ מיליטערישער מפקד קען אָנגעבן אַן אויפֿטראָג אינעם אייגענעם סיסטעם; אַן אַמבאַסאַדאָר דאַרף דערקלערן זײַן לאַנדס אינטערעסן צו אַ רעגירונג מיט אייגענע פּריאָריטעטן. דער איבערגאַנג העלפֿט פֿאַרשטיין די שפּעטערדיקע פֿאַרבינדונג אין זײַן פּאָליטיק צווישן זיכערקייט און דיפּלאָמאַטיע. ער האָט נישט געמוזט אויפֿהערן צו טראַכטן וועגן דער אַרמיי כּדי צו באַגרײַפֿן דעם כּוח פֿון פֿאַרהאַנדלונגען, אָבער ער האָט געדאַרפֿט אַרבעטן אין אַ ראַם וווּ אַן אַנדער צד האָט אויך אַ וואָרט.
די ערשטע רעגירונג אונטער רבינס פֿירונג איז אָנגעקומען נאָך דער מלחמה פֿון יום־כּיפּור און נאָך אַ שווערער פּאָליטישער קריזיס. אין 1975 איז דערגרייכט געוואָרן אַן אינטערים־אָפּמאַך צווישן ישׂראל און מצרים וועגן סיני. דער שטאַפּל דאַרף ווערן אָפּגעטיילט פֿונעם שפּעטערדיקן שלום־טראַקטאַט פֿון 1979, וואָס איז אונטערגעשריבן געוואָרן אין מנחם בגינס תּקופֿה. די אונטערשיידונג איז וויכטיק ווײַל באַציִונגען צווישן לענדער ווערן אָפֿט אויפֿגעבויט אין עטלעכע שריט, אונטער פֿאַרשיידענע רעגירונגען. אַ היסטאָריקער דאַרף קענען דערקענען דעם בײַטראָג פֿון יעדן שטאַפּל אָן צו געבן אַלע דערגרייכונגען צו איין מענטש.
אין רבינס ערשטער פּרעמיער־תּקופֿה איז אויך פֿאָרגעקומען דער אנטעבע־חילוץ אין 1976. דאָס באַשטעטיקט אַז זײַן רעגירונג האָט געקענט אין דער זעלבער צײַט פֿירן פֿאַרהאַנדלונגען און אָננעמען אַ באַשלוס וועגן אַ ריזיקפֿולער מיליטערישער אַקציע צו ראַטעווען בני־ערובה. די בײַשפּילן זענען נישט קיין באַווײַז אַז יעדער באַשלוס איז געווען ריכטיק. זיי ווײַזן אָבער פֿאַר וואָס אַ ביאָגראַפֿיע דאַרף אויסהיטן די כראָנאָלאָגיע און פֿאַר וואָס אַ פּשוטער קעגנשטעל צווישן אַ „סאָלדאַט‟ און אַ „פֿרידנס־מענטש‟ קען זײַן צו שמאָל פֿאַר דער אמתער געשיכטע.
איין פֿאָטאָגראַפֿיע קען נישט באַשרײַבן אַ גאַנצן פּראָצעס
די באַרימטע לחיצת־היד פֿון 1993 איז געוואָרן אַ סימבאָל פֿון דער אָסלאָ־תּקופֿה. אָבער אַן אונטערשריפֿט און אַ טקס זענען בלויז טייל פֿון דער דיפּלאָמאַטישער אַרבעט. מע דאַרף אויך באַטראַכטן דעם נוסח פֿונעם אָפּמאַך, די מוסדות וואָס ער האָט פֿאַרגעזען און די פֿראַגעס וואָס זענען געבליבן אָפֿן. די דעקלאַראַציע האָט נישט געגעבן אַ סוף־פּתרון פֿאַר יעדער סכסוך. דערפֿאַר דאַרף מען אָפּטיילן די דעמאָלטיקע האָפֿענונג, די אָפּגעמאַכטע מיטלען און דאָס וואָס איז טאַקע דורכגעפֿירט געוואָרן אין די שפּעטערדיקע יאָרן.
די שלום־באַציִונג מיט ירדן איז ווידער אַן אַנדער סאָרט פּראָצעס. זי האָט באַטראָפֿן צוויי שטאַטן און אַן אָפֿיציעלן טראַקטאַט צווישן זיי. זי טאָר נישט ווערן באַשריבן ווי אַ נוסח וואָס האָט אויטאָמאַטיש געלייזט דעם ישׂראלדיק־פּאַלעסטינער קאָנפֿליקט. אין דער זעלבער צײַט איז עס נישט פּינקטלעך צו פֿאַרשווייגן איר באַדײַטונג נאָר ווײַל אַנדערע פֿאַרהאַנדלונגען זענען געבליבן אין אַ קריזיס. אַזאַ אונטערשיידונג לאָזט זען באַשטימטע דערגרייכונגען און באַשטימטע גרענעצן אין דער זעלבער היסטאָרישער תּקופֿה.
אַ ביאָגראַפֿיע וואָס לאָזט פּלאַץ פֿאַר אַ פֿאַראַנטוואָרטלעכן וויכוח
דער רבין־צענטער און אַנדערע זכּרון־ און חינוך־מסגרות געבן אַ געלעגנהייט זיך צוריקצוקערן צו דאָקומענטן, רעדעס און עדות. אַ לייענער קען לייענען אַ רעדע פֿון פֿאַרן אָסלאָ־פּראָצעס און אַן אַנדערע פֿון זײַן לעצטער פּרעמיער־תּקופֿה און זען וואָס האָט זיך געענדערט. ער דאַרף אָבער קאָנטראָלירן צי דער מקור איז אַ גאַנצער טעקסט, אַ קורצער אויסשניט אָדער אַ שפּעטערדיקע איבערדערציילונג. די אופֿנים באַשרײַבן נישט תּמיד די זעלבע זאַך, און אַ זאַץ אָן זײַן ראַם קען געבן אַן אומפּינקטלעכן בילד פֿון אַ פּאָליטישער שטעלונג.
עס איז אויך וויכטיק נישט צו מאַכן יעדן הײַנטיקן פּאָליטישן מענטש פֿאַר אַ דירעקטן יורש פֿון רבין. אַן אַנדער תּקופֿה האָט אַנדערע כּוחות, סכּנות און מעגלעכקייטן. די געשיכטע קען העלפֿן פֿאָרמולירן בעסערע פֿראַגעס, אָבער זי גיט נישט אַן אויטאָמאַטישן ענטפֿער אויף יעדער הײַנטיקער מחלוקת. דערפֿאַר בלײַבט דער וויכוח וועגן זײַנע באַשלוסן לעגיטים, בעת די שלילה פֿון פּאָליטישן מאָרד איז אַן אַנדערער און יסודותדיקער ענין. די ביאָגראַפֿיע דאַרף קלאָר אויסדריקן ביידע זאַכן: די פֿרײַהייט צו קריטיקירן און די אַחריות אויפֿצוהיטן אַ געזעלשאַפֿט וווּ מענטשן קענען זיך טאַקע מחולק זײַן אָן צו ווערן דערמאָרדעט.
אַ טייטל איז נישט דער גאַנצער היסטאָרישער תּוכן
מען זאָל נישט אָפּשאַצן אַן אַרטיקל וועגן רבין בלויז לויט דער פֿראַגע צי ער שטימט מיט אַ הײַנטיקער פּאָליטישער שטעלונג. די ערשטע אַרבעט איז צו פֿאַרשטיין די סדרה פֿון געשעענישן און די באַזונדערע באַשלוסן. דערנאָך קען מען זיך מחולק זײַן וועגן די חלופות און די רעזולטאַטן. דער אופֿן גיט פּלאַץ צו קריטישער פֿאָרשונג און אין דער זעלבער צײַט באַוואַרט די אידענטיטעט פֿון דעם מענטש וועמענס לעבן מע באַשרײַבט. אַ ביאָגראַפֿיע איז נישט קיין נוסח פֿאַר יעדן הײַנטיקן וויכוח, נאָר אַ וועג צו פֿאַרשטיין ווי אַ מענטש האָט געאַרבעט אין דער ממשות פֿון זײַן אייגענער צײַט.
