29 אָקטאָבער 2026

זיגמונד פֿרויד, די פּסיכאָאַנאַליז און זײַן מוזיי אין ווין

אַ הויז אין ווין מיט אַ וועלטווײַטן השפּעה

זיגמונד פֿרויד איז געווען אַ דאָקטער פֿאַר נערוון, אַ שרײַבער און דער גרינדער פֿון דער פּסיכאָאַנאַליז. זײַנע געדאַנקען האָבן געביטן ווי מענטשן רעדן וועגן חלומות, זכרונות, שרעק, משפּחה־באַציִונגען און אינערלעכע קאָנפֿליקטן. כּדי צו פֿאַרשטיין זײַן לעבן איז וויכטיק צו באַזוכן אָדער לייענען וועגן דעם הויז אין דער בערגגאַסע נומער 19 אין ווין. דאָרטן האָט ער געוווינט און געאַרבעט פֿון 1891 ביז ער האָט געמוזט אַנטלויפֿן פֿון עסטרײַך אין 1938. הײַנט געפינט זיך דאָרטן דער זיגמונד־פֿרויד־מוזיי. דער מוזיי דערציילט ניט נאָר וועגן אַ באַקאַנטן געלערנטן, נאָר אויך וועגן אַ ייִדישער משפּחה, איר טאָגטעגלעכן לעבן און דער נאַציסטישער פֿאַרפֿאָלגונג וואָס האָט עס צעבראָכן.

קינדעריאָרן און אַ ייִדישע משפּחה

פֿרויד איז געבוירן געוואָרן דעם זעקסטן מײַ 1856 אין פֿרײַבערג אין מערן, הײַנט דער שטאָט פּרזשיבאָר אין טשעכיע. זײַנע עלטערן האָבן געהייסן יעקבֿ און אַמאַליע פֿרויד, און די משפּחה איז געווען ייִדיש. ווען זיגמונד איז נאָך געווען קליין, האָבן זיי זיך באַזעצט אין ווין. די שטאָט איז דעמאָלט געווען אַ גרויסער צענטער פֿון וויסנשאַפֿט, מעדיצין, ליטעראַטור און מוזיק, אָבער עס האָבן אויך עקזיסטירט שטאַרקע אַנטיסעמיטישע שטימונגען. פֿרויד האָט געלערנט מעדיצין אין דער אוניווערסיטעט פֿון ווין. ער האָט זיך ערשט פֿאַרנומען מיט אַנאַטאָמיע און מיטן נערוון־סיסטעם. זײַן וועג צו די שאלות וועגן חלומות און מענטשלעכע געפֿילן איז געקומען שפּעטער, פֿון זײַן אַרבעט ווי אַ דאָקטער און פֿאָרשער.

פֿון דער מעדיצין צו שמועסן מיט פּאַציענטן

אין די אַכציקער יאָרן פֿונעם נײַנצנטן יאָרהונדערט האָט פֿרויד זיך באַקענט מיט דער אַרבעט פֿונעם פֿראַנצויזישן נעוראָלאָג זשאַן־מאַרטען שאַרקאָ. ער האָט אויך מיטגעאַרבעט מיטן ווינער דאָקטער יאָזעף ברויער. בײַ טייל פּאַציענטן האָבן די דאָקטוירים געזען שוועריקייטן וואָס מען האָט ניט געקענט פּשוט דערקלערן דורך אַ זעבאַרער קערפּערלעכער שאָדן. זיי האָבן אָנגעהויבן פֿרעגן צי זכרונות און שווערע עמאָציעס קענען זײַן פֿאַרבונדן מיט געוויסע סימפּטאָמען. אין 1895 האָבן ברויער און פֿרויד אַרויסגעגעבן דאָס בוך שטודיעס איבער היסטעריע. די מעדיצינישע ווערטער פֿון יענער צײַט דאַרף מען אָבער ניט פֿאַרמישן מיט די הײַנטיקע דיאַגנאָזן. פֿרויד האָט ביסלעכווײַז אָפּגעלאָזט היפּנאָז און מער אויפֿמערקזאַמקייט געגעבן דעם פֿרײַען שמועס.

פֿרײַע אַסאָציאַציעס און דאָס אומבאַוווּסטע

פֿרײַע אַסאָציאַציע מיינט, אַז דער מענטש פּרוּווט זאָגן וואָס עס קומט אים אין געדאַנק, אַפֿילו ווען עס זעט אויס אומוויכטיק אָדער ניט לאָגישע. פֿרויד האָט געמיינט, אַז אַזעלכע געדאַנקען קענען זײַן פֿאַרבונדן מיט שווערע זכרונות, פֿאַרבאָרגענע ווינטשן אָדער מורא. ער האָט געהאַלטן, אַז ניט אַלע גײַסטיקע פּראָצעסן זענען גלײַך באַוווּסט. הײַנטיקע פּסיכאָלאָגן פֿאָרשן טאַקע אומבאַוווּסטע פּראָצעסן אין זכּרון און אויפֿמערקזאַמקייט, אָבער דאָס באַווײַזט ניט, אַז יעדע באַזונדערע פֿרוידישע דערקלערונג איז ריכטיק. אין זײַנע שריפֿטן טרעפֿן זיך צוזאַמען באַאָבאַכטונגען, פּערזענלעכע אויסטײַטשונגען און ברייטע טעאָריעס. אַ גוטער לייענער דאַרף קענען זען דעם אונטערשייד צווישן די דרײַ.

חלומות און די באַרימטע ביכער

דאָס בוך די חלום־דײַטונג איז אַרויס מיטן יאָר 1900 און איז געוואָרן פֿרוידס באַרימטסטע ווערק. ער האָט געוואָלט פֿאַרשטיין אַ חלום דורך דעם וואָס דער חלומענדיקער מענטש זעלבסט פֿאַרבינדט מיט זײַנע בילדער, ניט נאָר לויט אַ פֿאַרטיקער ליסטע פֿון סימבאָלן. שפּעטער האָט ער געשריבן וועגן פֿאַררעדענישן, וויצן, טרויער, רעליגיע, סעקסואַליטעט און קולטור. ווערטער ווי פֿאַרדרענגונג, קעגנשטעל, איבערטראָגונג און פֿאַרטיידיקונגס־מעכאַניזמען זענען אַריבער פֿון דער קליניק אין דער ברייטער געזעלשאַפֿט. אויך די שפּעטערע געדאַנקען וועגן דעם עס, דעם איך און דעם איבער־איך זענען באַקאַנט געוואָרן אין ליטעראַטור און קינאָ. אָבער פּאָפּולאַריטעט אין קולטור איז נאָך ניט קיין וויסנשאַפֿטלעכער באַווײַז.

דער פֿאַרבאַנד צווישן פּאַציענט און אַנאַליטיקער

פֿרויד האָט געהאַלטן, אַז אַ פּאַציענט קען אין דער באַציִונג מיטן טעראַפּעווט איבערלעבן געפֿילן וואָס האָבן זיך פֿריִער געשאַפֿן אין אַנדערע וויכטיקע באַציִונגען. ער האָט דאָס גערופֿן איבערטראָגונג. ער האָט אויך אויסגעפֿאָרשט דעם קעגנשטעל ווען אַ מענטש וויל ניט רעדן וועגן אַ ווייטיקדיקן ענין. די געדאַנקען האָבן שפּעטער אַ השפּעה געהאַט אויף פֿאַרשיידענע טיפּן פּסיכאָטעראַפּיע. הײַנטיקע פּסיכאָדינאַמישע באַהאַנדלונגען קענען אָבער זײַן גאָר אַנדערש ווי די קלאַסישע פּסיכאָאַנאַליז, מיט אַנדערע צילן און צאָל באַגעגענישן. צי אַ באַהאַנדלונג העלפֿט, דאַרף מען אָפּשאַצן מיט הײַנטיקער קלינישער פֿאָרשונג און לויטן באַדערף פֿונעם פּאַציענט. די באַרימטקייט פֿונעם גרינדער איז אַליין ניט גענוג כּדי צו באַשטימען וואָס פֿאַר אַ הילף איז גוט.

Sigmund Freud and the museum in Vienna: editorial illustration
רעדאַקציאָנעלע אילוסטראַציע, ניט קיין אָריגינעלע היסטאָרישע פֿאָטאָגראַפֿיע.

חבֿרים, מחלוקתן און אַנאַ פֿרויד

די פּסיכאָאַנאַליז איז ניט געשאַפֿן געוואָרן דורך פֿרויד אַליין. אין זײַן וואַרטצימער האָבן זיך רעגולער באַגעגנט דאָקטוירים און מיטאַרבעטער כּדי צו דיסקוטירן קלינישע פֿאַלן און נײַע געדאַנקען. פֿון די באַגעגענישן איז אויסגעוואַקסן די פּסיכאָלאָגישע מיטוואָך־געזעלשאַפֿט. אַלפֿרעד אַדלער און קאַרל גוסטאַוו יונג האָבן צום ערשטן געהערט צום קרײַז, אָבער שפּעטער האָבן זיי אַנדערע וועגן אויסגעקליבן. אויך פֿרויען האָבן באַדײַטנדיק מיטגעאַרבעט, כאָטש זיי האָבן געמוזט איבערקומען גרויסע געזעלשאַפֿטלעכע שטערונגען. פֿרוידס טאָכטער אַנאַ איז באַקאַנט געוואָרן מיט אירע פֿאָרשונגען וועגן פֿאַרטיידיקונגס־מעכאַניזמען און קינדער־אַנטוויקלונג. די מחלוקתן ווײַזן, אַז פּסיכאָאַנאַליז איז קיין איין אומפֿאַרענדערלעכע לערע ניט געווען.

ייִדישע אידענטיטעט און דער אַנטיסעמיטיזם

פֿרוידס וועלטבאַנעם איז געווען מערסטנס סעקולער, אָבער ער האָט גוט געוואוסט וועגן זײַן ייִדישער אָפּשטאַמונג און דעם אַנטיסעמיטיזם אַרום אים. זײַן ביאָגראַפֿיע געהערט צו דער געשיכטע פֿון ייִדישע געלערנטע אין מיטל־אייראָפּע. נאָכן נאַציסטישן אַנשלוס פֿון עסטרײַך אין מערץ 1938 איז די סיטואַציע פֿון דער משפּחה געוואָרן געפערלעך. אַפֿילו זײַן אינטערנאַציאָנאַלער שם האָט ניט געקענט באַשיצן די היים און די אַרבעט. מיט הילף פֿון פֿרײַנד און מיטאַרבעטער האָט ער, צוזאַמען מיט טייל פֿון דער משפּחה, געקענט אַרויספֿאָרן קיין לאָנדאָן אין יוני 1938. פֿיר פֿון זײַנע שוועסטער זענען שפּעטער דערמאָרדעט געוואָרן אינעם חורבן. פֿרויד איז געשטאָרבן אין לאָנדאָן דעם 23סטן סעפּטעמבער 1939.

וואָס דער מוזיי אין בערגגאַסע ווײַזט

דער זיגמונד־פֿרויד־מוזיי איז געעפֿנט געוואָרן אין 1971. נאָך אַ גרויסער רענאָוואַציע און פֿאַרברייטערונג איז ער ווידער געעפֿנט געוואָרן אין 2020. הײַנט קענען באַזוכער אַרײַנגיין אין די פֿריִערדיקע פּריוואַטע צימערן פֿון דער משפּחה און אין די אַרבעטסצימערן פֿון זיגמונד און אַנאַ פֿרויד. דער אָריגינעלער פּלאַן פֿון די רוימען העלפֿט פֿאַרשטיין ווי נאָענט דאָס משפּחה־לעבן און די דאָקטאָרישע פּראַקטיק האָבן זיך געפֿונען. אַלטע פֿאָטאָגראַפֿיעס, בריוו, ביכער און פֿאַרשיידענע חפצים דערציילן וועגן יענער צײַט. די וועלטבאַרימטע קאַנאַפּע שטייט אָבער ניט אין ווין. פֿרויד האָט זי מיטגענומען קיין לאָנדאָן, און זי ווערט דאָרט אָפּגעהיט אינעם פֿרויד־מוזיי. מען טאָר ניט ווײַזן אַ נײַע רעקאָנסטרוקציע ווי אַן אומפֿאַרענדערטן אָריגינאַל.

אויסשטעלונגען, אַרכיוו און אַ געשיכטע פֿון פֿאַרלוסט

דער מוזיי ווײַזט די אַנטוויקלונג פֿון פּסיכאָאַנאַליז, די משפּחה־געשיכטע, די געשיכטע פֿונעם בנין און אויך ווערק פֿון קאָנצעפּטועלער קונסט. דער אַרכיוו און די ביבליאָטעק העלפֿן פֿאָרשער, און נײַע אויסשטעלונגען ברענגען היסטאָרישע פֿראַגעס צום הײַנטיקן עולם. ס׳איז וויכטיק צו באַמערקן אויך וואָס פֿעלט אין די צימערן. די רוימען זאָגן עפּעס וועגן דעם פֿאַרלוסט פֿון אַ היים, פֿון חפצים און פֿון אַ גאַנצער ייִדישער קולטור־סבֿיבֿה. אין אַ גוטן מוזיי ווערן די אָריגינעלע זאַכן, רעסטאַוורירטע חפצים און רעקאָנסטרוקציעס קלאָר באַצייכנט. דעריבער קען אַ באַזוך זײַן ניט נאָר אַן אויספֿלוג צו אַ באַרימטן נאָמען, נאָר אויך אַ לעקציע אין זכּרון און פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט.

וויסנשאַפֿטלעכע קריטיק און דער הײַנטיקער בליק

אַ סך פֿאָרשער האָבן קריטיקירט טייל פֿון פֿרוידס טעאָריעס. עטלעכע האָבן זיך געשטיצט אויף אַ קליינער צאָל פּאַציענטן, אַנדערע אויף אויסטײַטשונגען וואָס זענען שווער צו באַווײַזן אָדער אָפּצוּוואַרפֿן. טייל פֿון זײַנע געדאַנקען וועגן דזשענדער און קינדער־סעקסואַליטעט שפּיגלען אָפּ די היסטאָרישע פֿאַרשטעלונגען פֿון זײַן צײַט. אַנדערע געלערנטע באַטראַכטן זײַן אויפֿמערקזאַמקייט צו עמאָציאָנעלע קאָנפֿליקטן און פּערזענלעכע מעשׂיות ווי אַן וויכטיקן אָנהייב פֿון נײַע פֿראַגעס. שטודיעס וועגן הײַנטיקער פּסיכאָדינאַמישער טעראַפּיע באַשטעטיקן ניט אויטאָמאַטיש יעדע אַלטע פֿרוידישע טעאָריע. די רעזולטאַטן הענגען אָפּ פֿון דער פֿאָרשונגס־מעטאָדע און די מענטשן וואָס מען האָט געלערנט.

ווי אַזוי צו באַזוכן און ווײַטער לערנען

בערגגאַסע 19 געפינט זיך אינעם נײַנטן ווינער באַצירק אַלזערגרונד, נישט ווײַט פֿונעם אַלטן צענטער פֿון דער שטאָט. אויפֿן אָפֿיציעלן וועבזײַטל פֿון מוזיי קען מען קאָנטראָלירן די עפֿענונגס־צײַטן, פּרײַזן, צוטריט־מעגלעכקייטן און איצטיקע אויסשטעלונגען. אַזעלכע פּראַקטישע פּרטים קענען זיך בײַטן, דעריבער איז בעסער צו פּרוּוון דעם ערשטן קוואַל איידער מען פֿאָרט. עס איז אינטערעסאַנט צו פֿאַרגלײַכן די אויסשטעלונג מיט פֿרוידס ביכער און מיט דער ביאָגראַפֿיע פֿון זײַן טאָכטער אַנאַ. דער פֿרויד־מוזיי אין לאָנדאָן גיט אַן אַנדער בליק אויפֿן גלות און ווײַזט די באַרימטע קאַנאַפּע. ביידע מוזייען העלפֿן פֿאַרשטיין די שאַפֿונג פֿון פּסיכאָאַנאַליז, איר השפּעה און די טראַגעדיע פֿון דער נאַציסטישער רדיפֿה.

מקורים און ווײַטער לייענען