שמעון פּערעס: אַ לעבן צווישן זיכערקייט, דיפּלאָמאַטיע און שלום

דערהײַנטיקט: 1טן נאָוועמבער 2026

קינדשאַפֿט אין מיזרח־אייראָפּע

שמעון פּערעס איז געבוירן געוואָרן דעם 2טן אויגוסט 1923 אין ווישנעוו, דעמאָלט אין פּוילן און הײַנט אין בעלאַרוס, מיטן נאָמען שמעון פּערסקי. זײַן משפּחה האָט געלעבט אין אַ וועלט פֿון ייִדיש, העברעיִש און ייִדישע טראַדיציעס. דער זיידע, הרב צבי מעלצער, האָט אויף אים געהאַט אַ שטאַרקן השפּעה. אין 1934 איז דאָס קינד מיט דער מאַמע און דעם ברודער געקומען קיין ארץ־ישׂראל אונטערן בריטישן מאַנדאַט, וווּ דער טאַטע האָט שוין געוווינט. אַ סך קרובֿים וואָס זענען געבליבן אין אייראָפּע זענען אומגעקומען אינעם חורבן. די פֿאַרלוירענע וועלט פֿון דער קינדשאַפֿט האָט אים באַגלייט דורכן גאַנצן לעבן.

שמעון פּערעס, 2009 — José Cruz / Agência Brasil, CC BY 3.0 BR
שמעון פּערעס, 2009 — José Cruz / Agência Brasil, CC BY 3.0 BR · Bildnachweis/Lizenz(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shimon_Peres-(2009).jpg) · בילד־מקור און ליצענץ־פּרטים · José Cruz/ABr / CC BY 3.0 br

יוגנט און דער אויפֿקום פֿון מדינת־ישׂראל

אין תּל־אָבֿיבֿ און אין דער יוגנט־דערפֿל בן־שמן האָט פּערעס זיך געלערנט און זיך פֿאַרבונדן מיט דער אַרבעטער־ציוניסטישער באַוועגונג. ער האָט אויך געאַרבעט אין קאָלעקטיווע לאַנדווירטשאַפֿטלעכע ישובֿים. אין 1947 איז ער אַרײַן אין דער הגנה און האָט באַקומען אויפֿגאַבעס פֿון אָרגאַניזאַציע און באַשאַפֿן מאַטעריאַל. דוד בן־גוריון האָט באַמערקט זײַן כּשרון צו האַנדלען מיט מענטשן און אויפֿבויען אינסטיטוציעס. ער איז נישט באַקאַנט געוואָרן ווי אַ פֿעלד־קאָמאַנדיר, נאָר ווי איינער וואָס קען געפֿינען מיטלען און מאַכן פֿאַרבינדונגען. דאָס האָט אים שפּעטער געפֿירט צו וויכטיקע פּאָזיציעס אין דעם זיכערקייט־אַפּאַראַט.

די פֿאַרטיידיקונג און שווערע באַשלוסן

אין די פֿופֿציקער יאָרן האָט פּערעס געאַרבעט אין דעם ישׂראלדיקן מיניסטעריום פֿון פֿאַרטיידיקונג. ער האָט געהאָלפֿן קויפֿן וואָפֿן, אַנטוויקלען מיליטערישע אינדוסטריע און פֿאַרשטאַרקן די באַציִונגען מיט פֿראַנקרײַך. דער פּראָיעקט אין דימאָנאַ איז אויך פֿאַרבונדן מיט זײַן נאָמען. די שטיצער זעען אין דעם אַ נייטיקע באַשיצונג פֿון דער מדינה. קריטיקער פֿרעגן וועגן געהיימקייט, דעמאָקראַטישן קאָנטראָל און די ווירקונגען אויף דער גאַנצער געגנט. אין אַ ריכטיקער ביאָגראַפֿיע דאַרף מען ביידע פּערספּעקטיוון באַטראַכטן. דער זעלבער מענטש וואָס האָט געהאָלפֿן בויען מיליטערישע כּוחות האָט שפּעטער געשטיצט דיפּלאָמאַטישע פֿאַרהאַנדלונגען.

אַ לאַנגע פּאָליטישע קאַריערע

אין 1959 איז שמעון פּערעס דערוויילט געוואָרן אין כּנסת און ער האָט דאָרט געדינט כּמעט פֿופֿציק יאָר. ער איז געווען מיניסטער פֿון פֿאַרטיידיקונג, פֿינאַנצן און אויסלענדישע ענינים, צווישן אַנדערע אַמטן. זײַן פּאָליטישער וועג האָט געפֿירט דורך מפא״י, דער אַרבעטער־פּאַרטיי און שפּעטער קדימה. ער האָט פֿאַרלוירן וואַלן, געמאַכט קאָאַליציעס און געדאַרפֿט אַרבעטן מיט אַמאָליקע קעגנער. דער ציבור האָט אָפֿט גערעדט וועגן זײַנע אַמביציעס, אָבער זײַן אַרבעט אין אַדמיניסטראַציע, וויסנשאַפֿט און טעכנאָלאָגיע איז אויך געווען וויכטיק. ער האָט געגלייבט אַז בילדונג און פֿאָרשונג קענען בייטן דעם צוקונפֿט פֿון דער מדינה.

צוויי מאָל פּרעמיער־מיניסטער

פּערעס האָט אָנגעפֿירט מיט דער רעגירונג אין די יאָרן 1984 ביז 1986, לויט אַ ראָטאַציע־אָפּמאַך מיט יצחק שמיר. דעמאָלט האָט ישׂראל געליטן פֿון גרויסער אינפֿלאַציע און די רעגירונג האָט געאַרבעט אויף עקאָנאָמישער סטאַביליזאַציע. נאָך דעם מאָרד פֿון יצחק רבין אין נאָוועמבער 1995 איז פּערעס ווידער געוואָרן פּרעמיער־מיניסטער און האָט געדינט ביז 1996. דאָס איז געווען אַ צײַט פֿון טרויער, פּאָליטישע מחלוקות און שרעקלעכע אַטאַקן. בײַ די דירעקטע וואַלן אין 1996 האָט בנימין נתניהו געוווּנען מיט אַ קליינעם חילוק. פּערעס איז אָבער ווײַטער געבליבן אַן אַקטיווער פּאָליטיקער.

די אָסלאָ־אָפּמאַכן און זייערע גרענעצן

ווי אויסערן־מיניסטער אין דער רעגירונג פֿון רבין האָט פּערעס געשטיצט געהיימע שמועסן צווישן ישׂראלדיקע און פּאַלעסטינער פֿאַרטרעטער אין נאָרוועגיע. אין 1993 איז אונטערגעשריבן געוואָרן די דעקלאַראַציע פֿון פּרינציפּן. די אָסלאָ־אָפּמאַכן האָבן געשאַפֿן אַ וועג צו קעגנזײַטיקער אָנערקענונג און אַ באַגרענעצטער פּאַלעסטינער זעלבסט־פֿאַרוואַלטונג. אָבער די פֿראַגעס וועגן ירושלים, גרענעצן, פּליטים, זידלונגען און זיכערקייט זענען געבליבן פֿאַר שפּעטער. אַ סך מענטשן האָבן געהאָפֿט אויף אַ דויערנדיקן שלום. אַנדערע האָבן מורא געהאַט פֿון די סכּנות אָדער געהאַלטן אַז די רעכט זענען נישט גענוג געראַנטירט. דער קאָנפֿליקט איז נישט פֿאַרשוווּנדן.

דער נאָבעל־שלום־פּריז פֿון 1994

דער נאָרוועגישער נאָבעל־קאָמיטעט האָט אין 1994 צוגעטיילט דעם שלום־פּריז צו שמעון פּערעס, יצחק רבין און יאַסיר אַראַפֿאַט פֿאַר זייערע השתּדלויות צו שלום אין מיטעלן מיזרח. די אויסצייכענונג האָט באַמערקט אַ דיפּלאָמאַטישע מעגלעכקייט, נישט אַ פֿאַרענדיקטן שלום־אָפּמאַך. די בילדער פֿון די דרײַ לאַורעאַטן אין אָסלאָ זענען געוואָרן באַקאַנט איבער דער וועלט. אַן אינטערנאַציאָנאַלער פּריז קען אָבער נישט פֿאַרזיכערן אַז יעדער אָפּמאַך וועט אויסגעפֿירט ווערן. דער חילוק צווישן האָפֿענונג, פּאָליטישער מוט און שפּעטערדיקע רעזולטאַטן איז וויכטיק פֿאַר יעדן וואָס וויל פֿאַרשטיין די געשיכטע פֿון יענער תּקופֿה.

נאָבעל־שלום־פּריז אין אָסלאָ, 1994 — Yaakov Saar / GPO, CC BY-SA 3.0
נאָבעל־שלום־פּריז אין אָסלאָ, 1994 — Yaakov Saar / GPO, CC BY-SA 3.0 · Bildnachweis/Lizenz(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flickr_-_Government_Press_Office_(GPO)_-_THE_NOBEL_PEACE_PRIZE_LAUREATES_FOR_1994_IN_OSLO..jpg) · בילד־מקור און ליצענץ־פּרטים · Saar Yaacov, GPO / CC BY-SA 3.0

ירדן, רבינס מאָרד און אַ שווערער וועג

אין אָקטאָבער 1994 האָבן ישׂראל און ירדן אונטערגעשריבן אַ שלום־טראַקטאַט. דעם 4טן נאָוועמבער 1995 איז יצחק רבין דערמאָרדעט געוואָרן דורך אַן ישׂראלדיקן עקסטרעמיסט וואָס איז געווען קעגן דעם שלום־פּראָצעס. פּערעס האָט איבערגענומען די רעגירונג אין אַ לאַנד פֿון טרויער און טיף צעטיילטע מיינונגען. שפּעטערדיקע אַטאַקן, שוועריקייטן בײַם אויספֿירן די אָפּמאַכן און פּאָליטישע ענדערונגען האָבן פֿאַרשוואַכט די האָפֿענונגען. פֿאַר עטלעכע בלײַבט פּערעס אַ סימבאָל פֿון דיאַלאָג; אַנדערע דערמאָנען די ניט־אויסגעלייזטע רעכט פֿון פּאַלעסטינער. די געשיכטע דאַרף באַטראַכטן ביידע די צילן און די רעאַלע פֿאָלגן.

דער פּערעס־צענטער פֿאַר שלום און אינאָוואַציע

אין 1996 האָט פּערעס געגרינדעט אַן אָרגאַניזאַציע וואָס הייסט הײַנט דער פּערעס־צענטער פֿאַר שלום און אינאָוואַציע. דער צענטער פֿירט פּראָיעקטן אין מעדיצין, בילדונג, ספּאָרט, ביזנעס־איניציאַטיוון און רעגיאָנאַלער קאָאָפּעראַציע. זײַן הויז אין יפֿו שטעלט פֿאָר דעם געדאַנק אַז פּראַקטישע אַרבעט קען שאַפֿן באַציִונגען צווישן פֿאַרשיידענע קהילות. דאָס איז נישט קיין פֿאַרטרעטער פֿאַר פּאָליטישע אָפּמאַכן וועגן רעכט, זיכערקייט און סאָווערעניטעט. אָבער מיט צוזאַמענאַרבעט קען מען זיך בעסער באַקענען און אַנטוויקלען צוטרוי. אויפֿן אָפֿיציעלן וועבזײַטל קען מען לייענען וועגן דער הײַנטיקער אַרבעט און דער ביאָגראַפֿיע פֿון זײַן גרינדער.

פּערעס־צענטער פֿאַר שלום אין יפֿו — Roi Boshi, CC BY-SA 3.0
פּערעס־צענטער פֿאַר שלום אין יפֿו — Roi Boshi, CC BY-SA 3.0 · Bildnachweis/Lizenz(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Peres_House_for_Peace_in_Jaffa.jpg) · בילד־מקור און ליצענץ־פּרטים · Roi Boshi / CC BY-SA 3.0

פּרעזידענט און שטיצער פֿון וויסנשאַפֿט

אין 2007 איז פּערעס געוואָרן דער נײַנטער פּרעזידענט פֿון מדינת־ישׂראל און ער האָט געדינט ביז 2014. אין דער הויפּט רעפּרעזענטאַטיווער ראָלע האָט ער באַגעגנט וועלט־פֿירער און געשטיצט לערנען, פֿאָרשונג און נײַע טעכנאָלאָגיעס. ער האָט געגלייבט אַז וויסנשאַפֿט קען פֿאַרבעסערן דאָס לעבן און העלפֿן געפֿינען וועגן פֿון קאָאָפּעראַציע. זײַנע באַוווּנדערער האָבן ליב געהאַט זײַן אָפּטימיזם. קריטיקער האָבן דערמאָנט אַז טעכנאָלאָגיע אַליין לייזט נישט אויס פֿראַגעס פֿון אָקופּאַציע, גלײַכקייט און נאַציאָנאַלע רעכט. דאָס איז אַ וויכטיקער אונטערשייד צווישן אַ ברייטן חזון און אַ פּאָליטישן לייזונג.

משפּחה, טויט און דער אָנדענק

פּערעס און זײַן ווײַב סאָניאַ האָבן געהאַט דרײַ קינדער. סאָניאַ איז געשטאָרבן אין 2011. שמעון פּערעס איז נפטר געוואָרן דעם 28סטן סעפּטעמבער 2016, אין עלטער פֿון 93 יאָר, און מען האָט אים באַערדיקט אויפֿן הר־הרצל אין ירושלים. צו דער לוויה זענען געקומען פֿירער פֿון אַ סך לענדער. זײַן ירושה נעמט אַרײַן מיליטערישע אינסטיטוציעס, לאַנגע פּאַרלאַמענטאַרישע טעטיקייט און פּרוּוון צו פֿאַרהאַנדלען שלום. אַ נאָבעל־מעדאַל אַליין קען נישט באַשרײַבן אַ גאַנץ לעבן. זײַן נאָמען בלײַבט פֿאַרבונדן מיט דער פֿראַגע ווי אַזוי זיכערקייט, גערעכטיקייט און שלום קענען צוזאַמען עקזיסטירן.

די סמכויות בײַ יעדן שטאַפּל פֿון דער קאַריערע

פּערעסס פֿאַרשיידענע אַמטן האָבן אים געגעבן אַנדערע מעגלעכקייטן צו השפּעה האָבן אויף דער מדינה. זײַנע יאָרן אין דער פֿאַרטיידיקונג, זײַנע צוויי תּקופֿות ווי פּרעמיער־מיניסטער און זײַן שפּעטערדיקער פּרעזידענט־אַמט דאַרפֿן נישט ווערן צונויפֿגעמישט. לויט די כּנסת־ביאָגראַפֿיעס האָט ער געדינט ווי פּרעמיער אין 1984–1986 און 1995–1996, און ווי פּרעזידענט אין 2007–2014. די דאַטעס לאָזן אָפּטיילן צווישן באַשלוסן וואָס ער האָט געקענט דורכפֿירן אין אַ רעגירונג און אַ שפּעטערדיקער עפֿנטלעכער אָדער סימבאָלישער השפּעה.

די ערשטער פּרעמיער־תּקופֿה איז געווען טייל פֿון דער ראָטאַציע אין אַ נאַציאָנאַלער אחדות־רעגירונג. די צווייטע איז געקומען נאָך יצחק רבינס מאָרד. דאָס זענען גאָר אַנדערע היסטאָרישע סבֿיבֿות, און אַ לייענער דאַרף זיי פֿאַרשטיין איידער ער ציט אַ ברייטע מסקנא וועגן פּערעסס גאַנצער פּאָליטישער קאַריערע. אויך דאָס וואָרט „פֿרידנס־מאַכער‟ באַשרײַבט אַ שטרעבונג און אַ טייל פֿון דער ירושה, נישט קיין באַווײַז אַז אַלע קאָנפֿליקטן זענען אין יענער צײַט געלייזט געוואָרן.

דער נאָבעל־שלום־פּריז פֿון 1994 איז באַלוינט געוואָרן צוזאַמען מיט רבין און יאַסיר אַראַפֿאַט. אַ באַלוינונג אין אַ באַשטימטן יאָר דאַרף מען לייענען אינעם ראַם פֿון די דעמאָלטיקע האָפֿענונגען און פּאָליטישע באַשלוסן. שפּעטערדיקע געשעענישן קענען העלפֿן אָפּשאַצן דעם פּראָצעס, אָבער זיי טוישן נישט צוריק די דאַטע אָדער די אידענטיטעט פֿון די באַלוינטע מענטשן. מע קען דערקענען דעם פּריזס סימבאָלישע באַדײַטונג און אין דער זעלבער צײַט קריטיש באַטראַכטן די גרענעצן פֿון דער דיפּלאָמאַטיע.

אַ ענלעכער אונטערשייד איז נייטיק בײַם פּערעס־צענטער. דער נאָמען פֿונעם מוסד איז נישט דאָס זעלבע ווי אַ באַשרײַבונג פֿון יעדער פּראָגראַם וואָס ער פֿירט. ווער עס וויל אָפּשאַצן אַ באַזונדערן חינוך־ אָדער בשותּפֿות־פּראָיעקט דאַרף קוקן אויף די באַטייליקטע מענטשן, די אויפֿגאַבע און די טאַקע דורכגעפֿירטע אַרבעט. אַזאַ פּינקטלעכער בליק מאַכט דעם שמועס וועגן פּערעסס ירושה רײַכער ווי אַ רשימה פֿון טיטלען. ער דערלויבט צו רעדן וועגן דערגרייכונגען און מחלוקתן אָן אויסמעקן איינע צוליב דער צווייטער.

אונטערשיידן צווישן אַ טקס און אַן אָפּמאַך

דער פֿײַערלעכער טקס בײַ אַ דיפּלאָמאַטישער געשעעניש העלפֿט דעם ברייטן עולם דערקענען אַ וויכטיקן מאָמענט, אָבער דער נוסח פֿונעם דאָקומענט בלײַבט דער שליסל צו די אָפּגעמאַכטע התחייבותן. בײַם לייענען וועגן פּערעסס קאַריערע איז כּדאַי צו פֿאַרגלײַכן ביידע סאָרטן מקורים. אַ רעדע קען באַשרײַבן אַ האָפֿענונג אָדער אַ פּאָליטישן ציל וואָס דער אונטערגעשריבענער טעקסט שטעלט נאָך נישט פֿעסט. דער אונטערשייד לאָזט נישט אויסמעקן די סימבאָלישע באַדײַטונג פֿונעם מאָמענט, נאָר גיט דעם לייענער אַ פּינקטלעכערן וועג צו באַגרײַפֿן וואָס דער דעמאָלטיקער שריט האָט געבראַכט און וואָס איז געבליבן אַן אויפֿגאַבע פֿאַר דער צוקונפֿט.

Sources / מקורות / Sources

Wikipedia — yi(https://yi.wikipedia.org/wiki/Special:Search?search=שמעון+פּערעס)

Nobel Peace Prize 1994 — official Nobel Committee(https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1994/press-release/)

Peres Center for Peace & Innovation — official(https://www.peres-center.org/en/the-organization/about-us/)

President of Israel — historical biography(https://www.president.gov.il/en/presidents/)