Tisja beAv: herinnering en vasten

29 oktober 2026

Een bijzondere dag in de joodse kalender

Tisja beAv, de negende dag van de Hebreeuwse maand av, behoort tot de belangrijkste dagen van rouw en bezinning binnen het jodendom. Op deze datum herdenken veel joden de verwoesting van de Eerste en de Tweede Tempel in Jeruzalem en de ingrijpende gevolgen van die gebeurtenissen voor het religieuze en maatschappelijke leven. Een joodse kalenderdag begint bij zonsondergang. Daarom begint de vastenavond aan de vooravond en eindigt de vasten na het invallen van de duisternis op de volgende dag. In veel religieuze gemeenschappen duurt deze ongeveer vijfentwintig uur. De dag omvat ook gebeden, klaagliederen en gebruiken die bewust afwijken van een gewone werkdag. Het gaat echter niet uitsluitend om verdriet. De geschiedenis van het jodendom laat ook zien hoe gemeenschappen na verwoesting, vervolging en migratie hun onderwijs, boeken en familietradities hebben behouden.

De Eerste en Tweede Tempel

De religieuze overlevering verbindt de negende av met de vernietiging van de Eerste Tempel door de Babyloniërs en de vernietiging van de Tweede Tempel door Romeinse legers. De Babylonische verovering van Jeruzalem vond plaats in de zesde eeuw voor het begin van onze jaartelling. De Tweede Tempel werd in het jaar 70 van onze jaartelling verwoest tijdens de Eerste Joods-Romeinse Oorlog. Bijbelse teksten, rabbijnse literatuur, de historicus Flavius Josephus en archeologische vondsten bieden verschillende invalshoeken op deze gebeurtenissen. Het is verstandig de religieuze herinnering aan één gedeelde gedenkdatum te onderscheiden van de historische reconstructie van afzonderlijke belegeringen. Niet iedere fase van beide oorlogen kan met zekerheid op dezelfde kalenderdag worden geplaatst. Deze nuance doet niets af aan het gewicht dat Tisja beAv in de joodse traditie heeft gekregen.

Jeruzalem en het voortbestaan van de gemeenschap

De Tempel was in de oudheid een belangrijk centrum voor bedevaarten, offers en het openbare religieuze leven. De vernietiging betekende een ingrijpende breuk, maar vormde niet het einde van de joodse cultuur. Gebed, studie van heilige teksten, gemeenschapsbestuur en onderwijs werden in de daaropvolgende eeuwen steeds belangrijker. Het rabbijnse jodendom ontwikkelde praktijken die ook zonder een centraal heiligdom konden worden voortgezet. Tisja beAv herinnert daardoor niet alleen aan een verloren gebouw, maar ook aan de veerkracht van mensen die nieuwe gemeenschappen oprichtten. Jeruzalem bleef een geestelijk en cultureel referentiepunt voor joden die verspreid leefden over verschillende landen. Sommigen beleven de dag vooral als een religieuze verplichting, terwijl anderen zich richten op geschiedenis, literatuur of de herinnering van hun familie.

De drie weken en de negen dagen

In de orthodox-joodse traditie vormt Tisja beAv het sluitstuk van een rouwperiode die begint op de zeventiende tammoez. Deze datum wordt in de overlevering verbonden met gebeurtenissen rond de inname van Jeruzalem. De daaropvolgende periode staat bekend als de drie weken of Bein haMetzarim. Verschillende gemeenschappen beperken in die weken feestelijke bijeenkomsten, bruiloften en bepaalde vormen van amusement. De eerste negen dagen van de maand av kennen aanvullende gebruiken, bijvoorbeeld rond muziek, vlees, wijn, kleding en wassen. De precieze regels verschillen echter per gemeenschap. Asjkenazische en Sefardische tradities volgen niet altijd dezelfde gewoonten, en ook hedendaagse religieuze stromingen maken eigen keuzes. Daarom is het onjuist om één gebruik als vanzelfsprekend voor iedere jood te beschrijven. Een zorgvuldig artikel maakt het onderscheid duidelijk tussen algemene traditie en lokale praktijk.

Vasten en gezondheid

De traditionele vasten houdt in dat men gedurende de vastenperiode geen voedsel of drank gebruikt. Daarnaast bestaan er rouwregels die betrekking hebben op wassen voor plezier, het aanbrengen van verzorgingsmiddelen, het dragen van leren schoenen en lichamelijke intimiteit. Tijdens een deel van de gebedsdienst zitten sommige deelnemers op de grond of op lage bankjes. Gewone begroetingen en ontspannende activiteiten kunnen worden beperkt om ruimte te maken voor bezinning. Deze handelingen zijn geen doel op zich en mogen de gezondheid niet in gevaar brengen. Zieke mensen, zwangere vrouwen, personen die borstvoeding geven en mensen met medische beperkingen moeten passend medisch advies inwinnen. Wie halachische regels volgt, kan daarnaast een bevoegde rabbijn raadplegen. De joodse wet kent uitzonderingen die de bescherming van gezondheid en leven benadrukken. Ook de exacte begin- en eindtijd van de vasten moet lokaal worden gecontroleerd.

Redactionele illustratie: Klaagliederen en een kaars
Redactionele illustratie: Klaagliederen en een kaars — geen documentaire foto

Klaagliederen en kinot

Een centrale plaats in de avondliturgie wordt ingenomen door het Bijbelboek Klaagliederen, in het Hebreeuws Eicha genoemd. De gedichten beschrijven een verlaten Jeruzalem, honger, eenzaamheid en verdriet in indringende beelden. In veel synagogen wordt het boek op een speciale klaagmelodie gelezen, soms bij gedimd licht en met de aanwezigen op lage zitplaatsen. Daarnaast worden kinot voorgedragen: religieuze klaaggedichten over de Tempel en over andere tragedies uit de joodse geschiedenis. De tekstkeuze en de melodieën verschillen tussen gemeenschappen. Zo verbindt de dienst geschiedenis met muziek, taal en familieherinneringen. Niet iedereen die bij de lezing aanwezig is, bezoekt het hele jaar regelmatig een synagoge. Sommigen voelen zich vooral verbonden met de herinnering aan hun ouders en grootouders of met de bredere joodse culturele traditie.

Verschillende stromingen binnen het jodendom

Orthodoxe, conservatieve, liberale en seculiere joodse groepen geven op uiteenlopende manieren betekenis aan Tisja beAv. Ook tussen Asjkenazische, Sefardische en Mizrachi-gemeenschappen bestaan verschillen. In sommige groepen staan de gedetailleerde vastenregels centraal, terwijl andere bijeenkomsten vooral aandacht besteden aan geschiedenis, maatschappelijke verantwoordelijkheid en gezamenlijk leren. Voor de een is Jeruzalem een sterk theologisch begrip, voor de ander een plek van cultureel en historisch geheugen. Deze variatie maakt duidelijk dat joodse identiteit niet uit één enkel ritueel kan worden afgeleid. Een meertalige informatieve website moet veelvoorkomende gebruiken uitleggen en tegelijkertijd ruimte laten voor andere interpretaties. Zo worden religieuze tradities serieus genomen zonder individuele lezers een bepaald geloofsstandpunt toe te schrijven.

Gebed bij de Westelijke Muur

In Jeruzalem bezoeken veel mensen op Tisja beAv de Westelijke Muur om Eicha te lezen, te bidden of stil te zitten. Historische foto's van dergelijke samenkomsten laten zien hoe de praktijk in eerdere decennia werd beleefd. De Nationale Bibliotheek van Israël bewaart onder meer opnamen uit het archief van Dan Hadani. Wanneer een website zulke afbeeldingen publiceert, moet duidelijk zijn wanneer en waar ze zijn gemaakt en onder welke licentie ze mogen worden gebruikt. De twee afbeeldingen bij dit artikel zijn redactionele illustraties: een voorstelling van gebed bij de muur en een opengeslagen boek met een kaars. Ze zijn geen documentaire foto's van een specifieke bijeenkomst. Het onderscheid tussen een authentieke bron en een nieuwe illustratie is belangrijk om het vertrouwen van lezers te beschermen.

Verbanning, verlies en wederopbouw

Door de eeuwen heen hebben joodse gemeenschappen de dag verbonden met herinneringen aan verdrijvingen, vervolging en andere rampen. Zo ontstond een traditie waarin gebeurtenissen uit verschillende tijden op symbolische wijze met elkaar worden verbonden. Historici moeten wel vaststellen of een bepaalde gebeurtenis volgens betrouwbare documenten werkelijk op dezelfde dag plaatsvond. De symbolische datum en een exact vastgelegde historische dag zijn niet noodzakelijk identiek. Toch biedt Tisja beAv gelegenheid om na te denken over verloren huizen, gedwongen migratie en de moeizame wederopbouw van gemeenschappen. De geschiedenis van het jodendom bestaat immers niet alleen uit verdriet. Mensen stichtten nieuwe scholen en synagogen, bewaarden boeken en verleenden steun aan anderen die hun woonplaats hadden moeten verlaten. Die inzet verdient eveneens aandacht.

Herinnering als maatschappelijke verantwoordelijkheid

In de rabbijnse literatuur wordt de verwoesting van de Tweede Tempel soms ook besproken in verband met interne conflicten en sinat chinam, vaak vertaald als ongegronde haat. Dit is een religieuze en ethische verklaring, niet een volledige militaire analyse van de Romeinse overwinning. Het begrip blijft relevant in lessen en gesprekken over verantwoordelijkheid en respect. Tegenwoordig organiseren sommige joodse gemeenschappen op de dag ook ontmoetingen en lezingen waarin historische herinnering wordt gekoppeld aan vragen van de huidige samenleving. Wanneer de vasten eindigt, keert het gewone leven terug. De herinnering kan deelnemers echter blijven aansporen om aandacht te hebben voor andere mensen. Wie de dag beter wil begrijpen, kan Klaagliederen lezen, historische studies raadplegen en de gebruiken van verschillende joodse gemeenschappen vergelijken.

Sources / Quellen