די מאַדרידער שלום־קאָנפֿערענץ: 35 יאָר זינט דעם 30סטן אָקטאָבער 1991

30 October 2026

אַ היסטאָרישער יאָרטאָג

דעם 30סטן אָקטאָבער 1991 האָט זיך אין מאַדריד אָנגעהויבן אַ וויכטיקע אינטערנאַציאָנאַלע שלום־קאָנפֿערענץ. הײַנט, דעם 30סטן אָקטאָבער 2026, ווערן פּונקט 35 יאָר זינט יענעם טאָג. ישׂראלדיקע, אַראַבישע און פּאַלעסטינער פֿאַרטרעטער האָבן זיך געטראָפֿן אונטער דער געמיינזאַמער פּאַטראָנאַזש פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן און דעם סאָוועטן־פֿאַרבאַנד. שפּאַניע איז געווען דער גאַסטגעבער, און דער פּרעמיער פֿעליפּע גאָנזאַלעס האָט געהאָלפֿן אָרגאַניזירן דאָס געשעעניש. דער אַמעריקאַנער פּרעזידענט דזשאָרדזש ה. וו. בוש און דער סאָוועטישער פּרעזידענט מיכאַיִל גאָרבאַטשאָוו האָבן זיך באַטייליקט אין דער עפֿענונג. דאָס איז נאָך נישט געווען קיין שלום־אָפּמאַך, נאָר אַ נײַער אָנהייב פֿון דירעקטע פֿאַרהאַנדלונגען.

AinaraGS · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
AinaraGS · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

די פּאָליטישע צײַט

נאָך דער ערשטער גאָלף־מלחמה האָט זיך די אינטערנאַציאָנאַלע לאַגע שטאַרק געביטן. דער קאַלטער קריג האָט זיך געענדיקט, און דער סאָוועטן־פֿאַרבאַנד איז געשטאַנען פֿאַר זײַן אויפֿלייזונג. דער אַמעריקאַנער שטאַטס־סעקרעטאַר דזשיימס בייקער האָט לאַנג געאַרבעט כּדי צוצוגרייטן די קאָנפֿערענץ. ישׂראל האָט געפֿאָדערט זיכערקייט און דירעקטן דיאַלאָג. די אַראַבישע לענדער האָבן געוואָלט רעדן וועגן טעריטאָריע, פּאָליטישער אָנערקענונג און זייערע אייגענע אינטערעסן. פּאַלעסטינער פֿאַרטרעטער האָבן אויפֿגעהויבן די פֿראַגע פֿון נאַציאָנאַלע רעכט און זעלבסטבאַשטימונג. די רעזאָלוציעס 242 און 338 פֿון דעם זיכערהייט־ראַט פֿון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער האָבן געדינט ווי אַ דיפּלאָמאַטישער ראַם, אָבער די צדדים האָבן זיי נישט גלײַך אויסגעטײַטשט.

די דעלעגאַציעס

דער ישׂראלדיקער פּרעמיער יצחק שמיר האָט אָנגעפֿירט די ישׂראלדיקע דעלעגאַציע. סיריע, לבנון און מצרים האָבן געשיקט זייערע פֿאַרטרעטער. ירדן און די פּאַלעסטינער האָבן זיך באַטייליקט אין איין געמיינזאַמער דעלעגאַציע. חיידער אַבדעל־שאַפֿי, אַ דאָקטער און פּאָליטישער פֿירער פֿון עזה, איז געווען אַ באַקאַנט קול צווישן די פּאַלעסטינער דעלעגאַטן. זייער פֿאַרטרעטונג איז געווען אַ סענסיטיווע פֿראַגע: ישׂראל האָט נישט געוואָלט אַן אָפֿיציעלע פּי־על־אָ דעלעגאַציע, כאָטש פֿאַרבינדונגען צו דער פּאַלעסטינער פֿירערשאַפֿט האָבן ווײַטער עקזיסטירט. דאָס האָט באַוויזן, ווי קאָמפּליצירט די פֿאַרהאַנדלונגען זענען געווען שוין פֿון אָנהייב אָן.

דער וועג צו שפּעטערדיקע אָפּמאַכן

מאַדריד האָט אויפֿגעשטעלט צוויי וועגען פֿון געשפּרעכן: בילאַטעראַלע פֿאַרהאַנדלונגען וועגן די הויפּט־קאָנפֿליקטן און מולטילאַטעראַלע שמועסן וועגן וואַסער, עקאָנאָמיע, זיכערקייט און פּליטים. די פֿאַרהאַנדלונגען האָבן זיך שפּעטער פֿאַרגעזעצט אין וואַשינגטאָן. אין 1993 האָבן די געהיימע נאָרוועגישע געשפּרעכן געפֿירט צו די אָסלאָ־פּרינציפּן. אין 1994 האָט ישׂראל אונטערגעשריבן אַ שלום־אָפּמאַך מיט ירדן. די אַבקומענישן זענען נישט אַלע גלײַך אַרויסגעוואַקסן פֿון מאַדריד, אָבער די קאָנפֿערענץ האָט געהאָלפֿן מאַכן דירעקטן דיאַלאָג צו אַ באַקאַנטן פּאָליטישן אופֿן. מיט סיריע איז קיין פֿרידנס־טראַקטאַט נישט דערגרייכט געוואָרן.

וואָס בלײַבט נאָך 35 יאָר

דער שלום־פּראָצעס האָט נישט אויסגעלייזט אַלע פֿראַגעס פֿון גרענעצן, זיכערקייט און פּאַלעסטינער רעכטן. פֿאַרשידענע קריגערישע און פּאָליטישע קריזיסן האָבן נאָך אַלץ אָפּגעשוואַכט דאָס צוטרוי. אָבער די מאַדרידער קאָנפֿערענץ בלײַבט אַ דאָקומענטירטער מאָמענט, ווען קעגנער האָבן מסכּים געווען זיך אַרײַנצוזעצן אין איין פֿאַרהאַנדלונגס־ראַם. אַ היסטאָרישער בליק דאַרף נישט פֿאַרשענערן די רעזולטאַטן, און אויך נישט פֿאַרגעסן דעם חשיבות פֿון דער ערשטער באַגעגעניש. אויף דעם 35סטן יאָרטאָג איז כּדאַי צו לייענען די אָריגינעלע רעדעס און איבערקוקן די פּאָליטישע שפּראַך פֿון יענער צײַט.

די אָריגינעלע דאָקומענטן

עס זײַנען פֿאַראַן אָפֿיציעלע דאָקומענטן וואָס העלפֿן פֿאַרשטיין די פּינקטלעכע כראָנאָלאָגיע. אין די פֿאַראייניקטע פֿעלקער געפֿינט מען רעדעס פֿון דער עפֿענונג און פֿון די ווײַטערדיקע זיצונגען ביז דעם 1טן נאָוועמבער 1991. בוש און גאָרבאַטשאָוו האָבן גערעדט דעם 30סטן אָקטאָבער, בשעת יצחק שמיר האָט געהאַלטן זײַן רעדע דעם 31סטן אָקטאָבער. דער חילוק איז וויכטיק, ווײַל מע טאָר נישט צונויפֿמישן אַלע פּאַרטיסיפּאַנטן און אַלע דאַטעס אין איין דערציילונג. שפּעטערדיקע היסטאָרישע שטודיעס פֿונעם שלום־פּראָצעס ווײַזן, אַז מאַדריד האָט געעפֿנט אַ פֿאַרהאַנדלונגס־וועג אָבער נישט באַשטימט דעם סוף־רעזולטאַט. דאָס פֿאַרגלײַכן פֿון קוואַלן איז אַ טייל פֿון ערנסטער געשיכטע־שרײַבערײַ.

Related anniversary: Ori Megidish (30 October 2023)