די יום־כּיפּור־מלחמה פֿון 1973: איבערראַשונג, פֿאַרלוסטן און דיפּלאָמאַטיע
דעם 6טן אָקטאָבער 1973 האָבן מצרים און סיריע אָנגעהויבן אַ צוזאַמענגעאָרדנטן אָנפֿאַל אויף ישׂראלדיקע כּוחות אין סיני און אויף די גולן־הייכן, שטחים וואָס ישׂראל האָט פֿאַרנומען אין 1967. דער אָנפֿאַל איז געווען אום יום־כּיפּור און אין חודש ראַמאַדאַן. דערפֿאַר רופֿט מען דעם קאָנפֿליקט אויך די אָקטאָבער־מלחמה. די נעמען ווײַזן ווי פֿאַרשיידענע געזעלשאַפֿטן געדענקען די זעלבע געשעענישן.
די מלחמה איז פֿאַרבונדן מיט די אומגעלייזטע פֿראַגעס נאָך 1967. מצרים האָט געוואָלט צוריקבאַקומען סיני, און סיריע די גולן־הייכן. דיפּלאָמאַטישע פּרוּוון האָבן נישט געבראַכט קיין הסכּם. די ישׂראלדיקע אָפּשאַצונגען וועגן דער מעגלעכקייט און צײַט פֿון אַן אָנפֿאַל האָבן זיך אַרויסגעוויזן ווי געפֿערלעך פֿאַלש. בײַם לערנען דעם דורכפֿאַל דאַרף מען אונטערשיידן צווישן וואָס מען האָט געקענט וויסן פֿריִער און וואָס איז שפּעטער קלאָר געוואָרן.
מצרישע כּוחות האָבן אַריבערגעגאַנגען דעם סועץ־קאַנאַל, און סירישע כּוחות האָבן אַטאַקירט אויף דער גולן־פֿראָנט. נאָך שווערע אָנהייב־פֿאַרלוסטן האָט ישׂראל מאָביליזירט רעזערוויסטן און אָנגעהויבן קעגנאַטאַקן. שפּעטער זענען ישׂראלדיקע כּוחות אַריבער אויף דער מערבֿ־זײַט פֿון קאַנאַל. אַמעריקע האָט צוגעשטעלט סחורה און וואָפֿן צו ישׂראל, און דער סאָוועטן־פֿאַרבאַנד צו מצרים און סיריע. די מענטשלעכע לײַדן פֿון טויטע, פֿאַרוווּנדעטע, געפֿאַנגענע און זייערע משפּחות טאָר מען נישט פֿאַרגעסן בײַם באַשרײַבן די פֿראָנטן.
דעם 22סטן אָקטאָבער האָט רעזאָלוציע 338 פֿונעם יו־ען־זיכערהייטס־ראַט גערופֿן צו אַ פֿײַער־איבעררײַס, דורכפֿירן רעזאָלוציע 242 און אָנהייבן פֿאַרהאַנדלונגען. די שלאַכטן האָבן נישט גלײַך אומעטום אויפֿגעהערט. אַ פֿײַער־איבעררײַס, אָפּשיידן מיליטערישע כּוחות און אַ שלום־אָפּמאַך זענען פֿאַרשיידענע טריט, נישט איין געשעעניש.
אין ישׂראל האָט די אַגראַנאַט־קאָמיסיע אויסגעפֿאָרשט די אינטעליגענץ־אָפּשאַצונגען און די צוגרייטונג פֿון אַרמיי. דער ציבור האָט אויך דעבאַטירט די פּאָליטישע אחריות און דעם צוטרוי צו דער פֿירערשאַפֿט. דאָקומענטן און פּערזענלעכע עדות באַהאַנדלען אַנדערע פֿראַגעס. ביידע זענען וויכטיק כּדי צו פֿאַרשטיין די מלחמה און אירע לאַנגע פֿאָלגן פֿאַר סאָלדאַטן און משפּחות.
נאָך דער מלחמה האָבן זיך אַנטוויקלט נײַע דיפּלאָמאַטישע מעגלעכקייטן, אָבער שלום איז נישט געווען באַלדיק אָדער זיכער. די קאַמפּ־דייוויד־הסכּמים פֿון 1978 זענען געקומען פֿאַרן מצריש־ישׂראלדיקן שלום־אָפּמאַך, אונטערגעשריבן דעם 26סטן מערץ 1979. דער אָפּמאַך האָט נישט געלייזט אַלע קאָנפֿליקטן אין דער געגנט. די געשיכטע לערנט ווי וויכטיק עס איז צו פּרוּוון אייגענע השערות און צו זוכן וועגן פֿון מלחמה צו פֿאַרהאַנדלונגען.