የእስራኤል ታሪክ፦ ምድር፣ ሕዝቦችና ለውጥ

ብዙ ሕዝቦች የኖሩባት ምድር

የእስራኤል ምድር ታሪክ ከዘመናዊቷ መንግሥት ምሥረታ በጣም ይቀድማል። ክልሉ እስያንና አፍሪካን በሚያገናኙ መንገዶች ላይ ስለሚገኝ፣ ንግድ፣ ፍልሰትና ጦርነት በታሪኩ ውስጥ ትልቅ ቦታ አላቸው። አይሁዶች፣ ሳምራውያን፣ ክርስቲያኖች፣ ሙስሊሞችና ሌሎች ማኅበረሰቦች በዚህ ምድር የተለያዩ ቅርሶችን ትተዋል።

ከነዓን፣ እስራኤልና ይሁዳ

በጥንት ዘመን የከነዓን ከተሞች በክልሉ ነበሩ። በብረት ዘመን የእስራኤልና የይሁዳ መንግሥታት ተፈጠሩ። ስለዚህ ዘመን ያለው እውቀት ከአርኪኦሎጂ፣ ከጥንታዊ ጽሑፎችና ከመጽሐፍ ቅዱስ ምንጮች ይመጣል። እነዚህ ምንጮች የተለያዩ ዓላማዎች ስላሏቸው፣ ታሪክ ጸሐፊዎች በጥንቃቄ ያነጻጽሯቸዋል።

ምርኮና የሁለተኛው ቤተ መቅደስ ዘመን

የአሦርና የባቢሎን ወረራዎች መንግሥታቱን አፈረሱ። ባቢሎናውያን በ586 ከክርስቶስ ልደት በፊት ኢየሩሳሌምንና የመጀመሪያውን ቤተ መቅደስ አወደሙ። በፋርስ አገዛዝ አንዳንድ ምርኮኞች ተመልሰው ቤተ መቅደሱን እንደገና ገነቡ። በኋላ የግሪክ ባሕል፣ የሐስሞናውያን አገዛዝና የሮማ ሥልጣን ክልሉን ለወጡት።

ሮማና የሃይማኖት ለውጦች

ሮማውያን በ70 ዓ.ም. ሁለተኛውን ቤተ መቅደስ አወደሙ። ይህ ለአይሁድ ሕይወት ትልቅ ለውጥ ነበር፤ ጸሎት፣ ጥናትና የራቢዎች ትምህርት የበለጠ አስፈላጊ ሆኑ። የአይሁድ ማኅበረሰቦች በምድሪቱና በውጭ አገር ቀጠሉ። በባይዛንታይን ዘመን ክርስትና ዋና ሃይማኖት ሆነ።

እስላማዊ አገዛዝና የኦቶማን ዘመን

በሰባተኛው ክፍለ ዘመን ክልሉ በሙስሊም አገዛዝ ሥር ገባ። በኋላ የመስቀል ጦረኞች፣ አዩቢዶችና ማምሉኮች ገዙት። ከ1516 እስከ የመጀመሪያው የዓለም ጦርነት ድረስ የኦቶማን ግዛት አካል ነበር። ኢየሩሳሌም፣ ሳፌድ፣ ጃፋና ሌሎች ከተሞች የሃይማኖት፣ የንግድና የማኅበራዊ ሕይወት ማዕከላት ነበሩ።

ከብሪታንያ ሥልጣን ወደ ዘመናዊ መንግሥት

ከጦርነቱ በኋላ ብሪታንያ ፍልስጤምን አስተዳደረች። የጽዮናዊነትና የፍልስጤም አረብ ብሔራዊ እንቅስቃሴዎች ተጠናከሩ። የእስራኤል መንግሥት በ14 ሜይ 1948 ነፃነቷን አወጀች። የዚያ ዘመን ጦርነት ለእስራኤላውያን የነፃነት ታሪክ፣ ለፍልስጤማውያን ደግሞ የመፈናቀልና የናክባ ታሪክ ነው። ከዚያ በኋላ ፍልሰት፣ ማኅበራዊ ለውጥ፣ ጦርነቶችና የሰላም ስምምነቶች የአገሪቱን ሕይወት ቀርጸዋል።