ታሪኽ እስራኤል፦ ምድሪ፣ ህዝብታትን ለውጥን

ብዙሓት ህዝብታት ዝነበሩላ ምድሪ

ታሪኽ ምድሪ እስራኤል ካብ ምምስራት ዘመናዊት መንግስቲ እስራኤል ብዙሕ ይቐድም። እቲ ክልል ንእስያን ኣፍሪቃን ኣብ ዘራኽቡ መንገድታት ስለ ዝርከብ፣ ንግዲ፣ ስደትን ኲናትን ኣብ ታሪኹ ዓቢ ቦታ ኣለዎም። ኣይሁድ፣ ሳምራውያን፣ ክርስትያን፣ ሙስሊምን ካልኦት ማሕበረሰባትን ኣብዚ ምድሪ ነናቶም ቅርሲ ገዲፎም እዮም።

ከነኣን፣ እስራኤልን ይሁዳን

ኣብ ጥንቲ ከተማታት ከነኣን ኣብዚ ክልል ነበራ። ኣብ ዘመነ ሓጺን መንግስታት እስራኤልን ይሁዳን ተፈጥራ። ብዛዕባ እዚ ዘመን ዘሎ ፍልጠት ካብ ስነ ጥንቲ፣ ጥንታዊ ጽሑፋትን መጽሓፍ ቅዱስን ይመጽእ። እዞም ምንጭታት ዝተፈላለየ ዕላማ ስለ ዘለዎም፣ ተመራመርቲ ብጥንቃቐ የነጻጽርዎም።

ምርኮን ካልኣይ ቤተ መቕደስን

ወራራት ኣሶርን ባቢሎንን ነተን መንግስታት ኣፍረስወን። ባቢሎናውያን ኣብ 586 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ንኢየሩሳሌምን ቀዳማይ ቤተ መቕደስን ኣዕነዉ። ኣብ ዘመነ ፋርስ ገለ ምሩኻት ተመሊሶም ቤተ መቕደስ እንደገና ሃነጹ። ድሕሪኡ ባህሊ ግሪኽ፣ ስልጣን ሓስሞናውያንን ሮማን ነቲ ክልል ለወጥዎ።

ሮማን ሃይማኖታዊ ለውጥታትን

ሮማውያን ኣብ 70 ድሕሪ ልደተ ክርስቶስ ንኻልኣይ ቤተ መቕደስ ኣዕነዉ። እዚ ኣብ ህይወት ኣይሁድ ዓቢ ለውጥ ኣምጽአ። ጸሎት፣ ጽንዓትን ትምህርቲ ራቢታትን ዝያዳ ኣገዳሲ ቦታ ረኸቡ። ማሕበረሰባት ኣይሁድ ኣብ ምድሪ እስራኤልን ኣብ ወጻኢን ቀጸሉ። ኣብ ዘመነ ባይዛንታይን ክርስትና ዋና ሃይማኖት ኮነ።

እስላማዊ ስልጣንን ዘመነ ኦቶማንን

ኣብ ሻብዓይ ክፍለ ዘመን እቲ ክልል ኣብ ትሕቲ ሙስሊም ግዝኣት ኣተወ። ድሕሪኡ ሰራዊት መስቀል፣ ኣዩቢድን ማምሉክን ገዝእዎ። ካብ 1516 ክሳብ ቀዳማይ ኲናት ዓለም ኣካል ግዝኣት ኦቶማን ነበረ። ኢየሩሳሌም፣ ሳፌድ፣ ጃፋን ካልኦት ከተማታትን ማእከላት ሃይማኖት፣ ንግድን ማሕበራዊ ህይወትን ነበራ።

ካብ ብሪጣንያ ናብ ዘመናዊት መንግስቲ

ድሕሪ እቲ ኲናት ብሪጣንያ ንፍልስጤም ኣመሓደረታ። ጽዮናዊነትን ፍልስጤማዊ ዓረባዊ ሃገራውነትን ደልደሉ። እስራኤል ኣብ 14 ግንቦት 1948 ናጽነታ ኣወጀት። እቲ ኲናት ንእስራኤላውያን ታሪኽ ናጽነት፣ ንፍልስጤማውያን ድማ ታሪኽ ምፍንቓልን ናክባን እዩ። ድሕሪኡ ስደት፣ ማሕበራዊ ለውጥ፣ ኲናታትን ስምምዓት ሰላምን ንህይወት እታ ሃገር ቀሪጾምዎ።