די געשיכטע פֿון ישׂראל: לאַנד, פֿעלקער און קולטורן

פֿון כּנען און די מלוכות ישׂראל און יהודה ביז דער אָטאָמאַנישער צײַט און דעם בריטישן מאַנדאַט.

איין לאַנד מיט אַ סך געשיכטעס

די געשיכטע פֿון ארץ־ישׂראל הייבט זיך אָן לאַנג פֿאַר דער גרינדונג פֿון דער מדינה אין 1948. צווישן מיטללענדישן ים, די בערג און דעם ירדן־טאָל זײַנען דורכגעגאַנגען וועגן פֿון מצרים קיין סיריע און מעסאָפּאָטאַמיע. האַנדל און קולטורעלע באַגעגענישן האָבן באַגלייט מלחמות און כּיבושים. די נעמען כּנען, ישׂראל, יהודה, יודאַעאַ און פּאַלעסטינע געהערן צו פֿאַרשיידענע תּקופֿות. זיי באַצייכענען נישט אייביק גלײַכע גרענעצן. די ייִדישע געשיכטע איז פֿאַרבונדן מיט דער געשיכטע פֿון אַנדערע אײַנוווינער.

[1]

כּנען און די ערשטע ישׂראלדיקע קהילות

אין דער שפּעטער בראָנדז־צײַט זײַנען אין כּנען געווען שטאָט־מלוכות אונטער אַ שטאַרקער השפּעה פֿון מצרים. אַרכעאָלאָגן פֿאָרשן ישובֿים, כּלים און אויפֿשריפֿטן כּדי צו פֿאַרשטיין ווי די ישׂראלדיקע קהילות האָבן זיך אַנטוויקלט אין די בערג. דער תּנ״ך היט אָפּ דערציילונגען וועגן די אָבֿות, יציאת־מצרים און דער מלוכה. זייער רעליגיעזע באַדײַטונג מיינט נישט אַז יעדער פּרט איז באַשטעטיקט דורך אַן אומאָפּהענגיקן געפֿינס. דער פֿאַרנעם פֿון אַ פֿריִער פֿאַראייניקטער מלוכה בלײַבט אַ פֿאָרש־שאלה. יעדן מקור דאַרף מען לייענען אין זײַן קאָנטעקסט.

[2]

ישׂראל, יהודה און גלות

אין דער אײַזן־צײַט זײַנען די צפֿונדיקע מלוכה ישׂראל און די דרומדיקע מלוכה יהודה געווען באַזונדערע פּאָליטישע איינסן, מיט צענטערס אין שומרון און ירושלים. אַשור האָט באַזיגט די צפֿונדיקע מלוכה אין סוף אַכטן יאָרהונדערט פֿאַר דער צײַטרעכענונג. בבל האָט חרובֿ געמאַכט ירושלים און דעם ערשטן בית־המקדש אין 586 און פֿאַרטריבן אַ טייל באַפֿעלקערונג. נישט אַלע זײַנען אַוועק. אונטער פּערסיע האָבן טייל גולים געקענט אומקערן זיך. שיקום און דער אָנדענק פֿון גלות האָבן טיף געווירקט אויף ייִדיש לעבן און מחשבֿה.

[2]

די צײַט פֿונעם צווייטן בית־המקדש

פּערסישע, העלעניסטישע און רוימישע הערשאַפֿט האָבן געביטן די געגנט. די באַגעגעניש מיט גריכישער קולטור האָט געבראַכט סײַ השפּעות סײַ קאָנפֿליקטן. דער מקבים־אויפֿשטאַנד און די חשמונאים האָבן געשאַפֿן אַ צײַט פֿון ייִדישער הערשאַפֿט. שפּעטער האָט רוים איבערגענומען די מאַכט. הורדוס האָט דורכגעפֿירט גרויסע בוי־פּראָיעקטן און איז געבליבן אָפּהענגיק פֿון רוים. ייִדיש לעבן איז געווען פֿאַרשיידנאַרטיק, מיט וויכּוחים וועגן סמכות און מנהגים. אין דעם ייִדישן עולם איז אויך דאָס קריסטנטום אויפֿגעקומען. דאָס לאַנד איז געווען אַ טייל פֿון אַ גרעסערער מיטללענדישער וועלט.

[3]

חורבן און ביזאַנטישע הערשאַפֿט

דער אויפֿשטאַנד קעגן רוים האָט זיך געענדיקט מיטן חורבן פֿונעם צווייטן בית־המקדש אין יאָר 70. דער בר־כּוכבא־אויפֿשטאַנד פֿון 132 ביז 135 האָט געבראַכט נאָך חורבן און פֿאַרטרײַבונג. אָבער אַלע ייִדן זײַנען נישט פֿאַרטריבן געוואָרן אין איין מאָמענט. קהילות האָבן ווײַטער געלעבט אין לאַנד, בעת אַנדערע האָבן זיך אַנטוויקלט אין די תּפֿוצות. די קריסטלעכע ביזאַנטישע אימפּעריע האָט געביטן די רעליגיעזע מאַכט־באַציִונגען. ייִדן האָבן געהיט קהילה־לעבן און לערנען אונטער בײַטנדיקע באַגרענעצונגען און אַן אומגלײַכן לעגאַלן מצבֿ.

[4]

מוסולמענישע הערשאַפֿט און מיטלעלטער

די מוסולמענישע אײַננעמונג אין זיבעטן יאָרהונדערט האָט געבראַכט אַ נײַעם פּאָליטישן סדר. ירושלים איז געוואָרן וויכטיק אויך אינעם איסלאַם, צוזאַמען מיט איר ייִדישער און קריסטלעכער באַדײַטונג. אַראַביש האָט זיך פֿאַרשפּרייט, אָבער פֿאַרשיידענע רעליגיעזע קהילות זײַנען געבליבן. די קרייץ־צוגן, מוסולמענישע צוריק־אײַננעמונגען און די מאַמלוקן האָבן ווידער געביטן די מאַכט. די יאָרהונדערטער זײַנען נישט געווען נאָר שלום אָדער נאָר שׂינאה. דער מצבֿ האָט זיך געביטן לויט אָרט און הערשער. הײַנטיקע נאַציאָנאַלע גרענעצן פּאַסן נישט גלײַך צו יענער וועלט.

[1]

די אָטאָמאַנישע יאָרהונדערטער

אין 1516–1517 איז די געגנט געוואָרן אַ טייל פֿון דער אָטאָמאַנישער אימפּעריע. פֿאַר בערך פֿיר הונדערט יאָר האָבן לאַנדווירטשאַפֿט, האַנדל, רעליגיעזע מוסדות און לאָקאַלע אויטאָריטעטן באַשטימט דעם טאָגטעגלעכן לעבן. ירושלים, צפֿת, טבֿריה און חבֿרון זײַנען געווען וויכטיקע ייִדישע צענטערס, צוזאַמען מיט מוסולמענישע און קריסטלעכע קהילות. ספֿרדישע ייִדן וואָס זײַנען פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון דער איבּערישער האַלב־אינדזל האָבן געביטן די נעצן פֿון לערנען און האַנדל. פֿאַרבינדונגען מיט צפֿון־אַפֿריקע און די באַלקאַנען ווײַזן אַז לאָקאַלע געשיכטע איז קיינמאָל נישט געווען אָפּגעזונדערט.

[5]

נאַציאָנאַלע באַוועגונגען און מאַנדאַט

אינעם נײַנצנטן יאָרהונדערט האָבן מיגראַציע, טראַנספּאָרט און נאַציאָנאַליזם געביטן דאָס לאַנד. ציוניזם האָט געשטעלט דעם ציל פֿון ייִדישער זעלבסטבאַשטימונג; גלײַכצײַטיק האָבן זיך אַנטוויקלט אַראַבישע שטרעבונגען צו אומאָפּהענגיקייט. נאָך דער ערשטער וועלט־מלחמה איז אויפֿגעקומען דער בריטישער מאַנדאַט. עלייה, ערד און פּאָליטישע רעפּרעזענטאַציע זײַנען געוואָרן שטרײַט־ענינים. דער טיילונגס־פּלאַן פֿון דער יו־ען אין 1947 האָט נישט געבראַכט אַ פֿרידלעכן איבערגאַנג. די מלחמות פֿון 1947–1948 האָבן געעפֿנט אַ נײַעם קאַפּיטל. דער אַלטער עבר דערקלערט טיפֿע באַציִונגען, נישט אַן אומפֿאַרמײַדלעכן הײַנטיקן קאָנפֿליקט.

[6]